Inngangur að heimspeki (HSP103G)

Fjallað verður um spurninguna: „Hvað er heimspeki?“ og um tengsl heimspeki við vísindi, listir, trúarbrögð og stjórnmál. Lesnir verða textar eftir klassíska heimspekinga og samtímaheimspekinga í því augnamiði að skoða ólíkar aðferðir og vandamál heimspekinnar.

Fornaldarheimspeki (HSP104G)

Veitt verður yfirlit yfir heimspeki fornaldar, byggt á nákvæmum lestri frumtexta. Fjallað verður um frumherja grískrar heimspeki fram yfir daga Sókratesar, heimspeki Platons og Aristótelesar, sem og arftaka þeirra, efahyggjumenn, epikúringa og stóumenn. Meginmarkmið námskeiðsins er að veita yfirsýn yfir og skilning á þróun fornaldarheimspeki frá frumherjunum til síðfornaldar. Auk þess er námskeiðinu ætlað að kynna nemendum samhengi heimspekisögu og heimspekilegrar rökræðu og þjálfa þá í að lesa og greina heimspekirit liðins tíma. Að námskeiðinu loknu eiga nemendur að þekkja helstu tímabil og höfunda fornaldarheimspeki, sem og hugmyndir þeirra og röksemdir. Þeir ættu að geta gert grein fyrir skoðunum fornaldarheimspekinga, stutt greinargerðina tilvísunum í frumtexta og borið saman hugmyndir ólíkra heimspekinga. Auk þess ættu þeir að hafa skilning á mikilvægi heimspekisögu fyrir heimspekilega rökræðu, sögulegum uppruna sígildra heimspekilegra vandamála.

Gagnrýnin hugsun (HSP105G)

Námskeiðinu er ætlað að gera nemendum grein fyrir mikilvægi gagnrýninnar hugsunar með því að kynna helstu hugtök og aðferðir og mismunandi skilning á eðli og hlutverki hennar. Nemendur verða þjálfaðir í gagnrýninni hugsun eins og hún kemur fyrir í heimspeki og í daglegu lífi og starfi. Lögð er áhersla á að greina röksemdafærslur. Ítarlega verður farið í samband gagnrýninnar hugsunar og siðfræði.

Kennslan fer fram í fyrirlestrum og umræðutímum. Sérstök áhersla er lögð á umræður um raunhæf úrlausnarefni. Reynt verður að hafa verkefni eins hagnýt og kostur er og tengja þau sem flestum sviðum daglegrar reynslu.

Stjórnmál og samfélag (HSP107G)

Nemendur kynnast sígildum kenningum og álitamálum í samtímaumræðu á sviði stjórnspeki og félagslegrar heimspeki og öðlast færni í rökræðu um skipan lýðræðissamfélagsins. Nemendur læra að greina lykilhugtök í heimspekilegri orðræðu um ríki og réttlátt samfélag og tengja við viðfangsefni stjórnmála með sérstakri vísan í íslenskt samfélag.

Rökfræði (HSP201G)

Nemendur öðlast grunnþekkingu í heimspekilegri og formlegri rökfræði. Áhersla er lögð á setningarökfræði (e. propositional logic, truth-functional logic) annars vegar og umsagnarökfræði (e. quantified logic, first-order logic) hins vegar. Einnig er farið stuttlega í óformlega rökfræði í upphafi námskeiðs, auk þess ræddar verða heimspekilegar spurningar um eðli og stöðu rökfræðinnar í lok námskeiðsins.

Siðfræði (HSP202G)

Veitt verður yfirlit yfir þrjár af höfuðkenningum siðfræðinnar, reist á lestri frumtexta: kenningu Aristótelesar í Siðfræði hans, Johns Stuarts Mill í Nytjastefnunni og Immanuels Kant í Frumspeki siðlegrar breytni.

Námskeiðið er 10 eininga inngangsnámskeið í II. hluta heimspekináms. Ætlast er til að það sé tekið á öðru misseri fyrsta námsárs í heimspeki. Námskeiðið getur verið valnámskeið fyrir nemendur í ýmsum öðrum greinum.

Fluttir verða 2 x 12 fyrirlestrar. Lestur námsefnisins er nauðsynlegt skilyrði fyrir árangursríkri þátttöku í tímum. Hver fyrirlestur tekur fyrir afmarkað efni. Að loknum fyrirlestri verða glærur settar inn á heimasvæði námskeiðsins í Canvas.

Nýaldarheimspeki (HSP203G)

Viðfangsefni
Námskeiðinu er ætlað að veita almennt yfirlit yfir strauma og stefnur í vestrænni heimspeki á 17. og 18. öld, kynna sérstaklega tiltekin viðfangsefni, kenningar og rökfærslur í þekkingarfræði og frumspeki þessa tímabils með nákvæmum lestri og samanburði valinna verka, einkum eftir Descartes, Hume og Kant, svo og að þjálfa nemendur í lestri, greiningu og túlkun heimspekirita.

Kennsla
Kennslan fer fram í fyrirlestrum og umræðutímum. Í fyrirlestrum verður leitast við að gefa heildaryfirsýn yfir viðfangsefnið, setja verkin í samhengi og greina mikilvægustu kafla ritanna. Í umræðutímum verður rætt nánar um tiltekin efnisatriði, bókarkafla, rökfærslur eða spurningar sem vakna við lesturinn.

Þekkingarfræði (HSP304G)

Í námskeiðinu munum við spyrja um eðli þekkingar og glíma við ýmsar gátur sem tengjast þekkingu. Af hverju skiptir þekking máli? Er skilningur mikilvægari en þekking? Hver er munurinn á þekkingu og sannri skoðun? Hvers konar rökstuðning þarf til að breyta sannri skoðun í þekkingu? Getum við rannsakað þekkingu eins og meltingu, þ.e. með náttúruvísindalegum aðferðum, eða getum við bara rannsakað hana innan frá, þ.e. með því að skoða okkar eigin vitund? Getum við treyst skoðunum annarra? Hvaða skilyrði þarf að uppfylla til að fólk njóti sannmælis, óháð kyni, kynþætti, aldri, kynhneigð o.s.frv.? Við lesum fyrst og fremst texta frá 20. og 21. öld og nemendur þjálfast í að beita aðferðafræði rökgreiningarheimspeki við að lesa og rýna heimspekilega texta.

Vísindaheimspeki (HSP318G)

Í námskeiðinu verða teknar fyrir margar af helstu spurningum vísindaheimspekinnar á 20. og 21. öld. Hvernig eru vísindakenningar rökstuddar með tilraunum og athugunum?  Hvað eru náttúrulögmál? Hvers vegna ættum við að treysta vísindarannsóknum frekar en öðrum aðferðum við að afla okkur þekkingar? Eru vísindarannsóknir gildishlaðnar? Og hvað felst í því að segja að vísindin séu hlutlæg?

Málstofa: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray (HSP551M, HSP552M)

Í ljósi fyrirbærafræði líkamans er ætlunin að skoða eðli sjálfshrifa í heimspeki Luce Irigaray og athuga hvernig skynhrifin gefa kost á hreyfingu handanverunnar sem eru frelsandi og umbreytandi. Skynhrifin grundvallast á kynjamismun, líkamleika og gerandavirkni, en stöðug víxlverkun okkar við heiminn leiðir af sér hinn merkingarbæra heim. Þá er ætlunin að skoða hina eðlislægu þrá mannsins og hið siðferðilega og fagurfræðilega inntak kynjamismunar sem miðar að því að yfirstíga skautun vestrænnar menningar. Loks verða verk Irigaray skoðuð í ljósi heimspeki Hegel´s um fyrirbærafræði andans og hugmynd Merleau-Ponty´s um hold heimsins sem og skrifa annarra heimspekinga og rithöfunda.

Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray (HSP551M, HSP552M)

Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu

Málstofa: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki (HSP549M, HSP550M)

Þetta námskeið sameinar heimsmyndir og mannfræðikenningar sem virðast mjög ólíkar: hugsun klassískra þýskra dulspekinga eins og Meister Eckhart og Jakobs Boehme, sem höfðu djúpstæð áhrif á þýska heimspeki (t.d. Hegel, Schelling), og samtíma ferlisheimspeki eins og kenningar Alfred North Whitehead og Eugene Gendlin. Þrátt fyrir að vera að mörgu leyti ólíkar kenningar er viss samhljómur í þessum hugmyndir sem býður upp á nýja túlkunarmöguleika. Þær fjalla um hugtök eins og samsköpun, siðferðilega kunnáttu og opinn verufræðilegan skilning a heiminum. Mannfólk gegnir lykilhlutverki—ekki sem  gerendur sem þrýsta fram markmiðum sínum, heldur með umbreytingarmætti sínum. Við munum kanna fræðileg umgjörð hvorrar hefðar um sig: dulspekilegu hefðina, sem notar kristið orðfæri en endurtúlkar það á róttækan hátt, og ferilsheimspeki, sem tekur til sín og útfærir flækjustig opins og gagnvirks heims. Vinna með textana mun felast í nákvæmri lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum sem spretta af þessum hefðum. Við munum takast á við textana með ítarlegum lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum spretta af þessum hefðum

Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki (HSP549M, HSP550M)

Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu.

Listheimspeki (HSP310G)

Námskeiðinu er ætlað að veita stutt yfirlit yfir nokkur sígild viðfangsefni í heimspeki listarinnar; að kynna sérstaklega tilteknar spurningar, kenningar og rökfærslur á sviði listheimspeki með lestri valinna texta, bæði sögulegra og samtímalegra; og að þjálfa nemendur í greiningu og umræðu um listheimspekileg efni.

Hugmyndasaga 19. og 20. aldar (HSP321G)

Í þessu námskeiði eru hugmyndir sem höfðu grundvallaráhrif á vestræna heimspeki og hugmyndahefðir skoðaðar út frá 19. og 20. öldinni. Um er að ræða þær hugmyndir sem ollu samfélagsbreytingum á borð við frelsi, veraldarhyggju, jafnrétti, andóf, samband einstaklings og samfélags, hugmyndir um tilvist og sál, kúgun, misrétti, ríki sem og kapítalisma. Síðast og ekki síst verða skoðaðar hugmyndir um söguna, tímann og þróun mannkyns og plánetu. 

Í hverri viku fyrir sig er tekin fyrir nýr hugsuður eða ný hugmynd sem olli straumhvörfum í vestrænni hugmyndasögu. Hugsuðir á borð við G.W.F. Hegel, Karl Marx, Sigmund Freud, Rosu Luxembourg og Emmu Goldman verða teknir fyrir og áhrifamiklar stefnur á borð við fyrirbærafræði, nýfrjálshyggju eða póststrúktúralisma.

Markmiðið er að lesa verk þessara höfunda eða stefna út frá þeim tíðaranda sem verkin spruttu úr hverju sinni (að svo miklu leyti sem við fólk á 21. öldinni getum lesið tíðaranda eldri tíma). Á sama tíma er markmiðið að lesa djúpt frumtexta til þess að öðlast margvíðan skilning á hugmyndunum. Mikilvægt stef námskeiðsins er einnig að hugsa um þessar hugmyndir út frá samtímanum og þeim álitaefnum sem eru í deiglunni hverju sinni.

Ferlið og dygðin – Bókin um veginn – Daodejing – ritskýring (KÍN502G)

Í þessu námskeiði verður hið sígilda og áhrifamikla heimspeki- og trúarrit Daodejing lesið kafla fyrir kafla með það fyrir augum að gera grein fyrir inntaki textans í ljósi heimspekilegra og trúarlegra kenninga daoismans. Stuðst verður einkum við tvímála þýðingu Ragnars Baldurssonar sem nefnist á íslensku Ferlið og dygðin en jafnframt leitað fanga í öðrum erlendum þýðingum, túlkunum og skýringarritum. Kunnátta í kínversku ritmáli er kostur en ekki skilyrði fyrir þátttöku í námskeiðinu.

Frumspeki (HSP416G)

Fjallað er um nokkur af helstu viðfangsefnum nútímafrumspeki og sögu frumspekinnar á 20. og 21. öld. Meðal líklegra viðfangsefna má telja tilvist náttúrulegra tegunda og uppskáldaðra persóna, persónusamsemd, frjálsan vilja, hluthyggju, hughyggju og nafnhyggju, mögulega heima, tengsl tungumáls og heims og tengsl hugar og heila.

Málstofa gistikennara: Þættir í loftslagssiðfræði (HSP450M, HSP451M)

Námskeiðið fjallar um heimspekileg og siðferðileg álitamál sem tengjast loftslagsbreytingum. Sum þessara álitamála varða ákvarðanir einstaklinga. Við munum til dæmis skoða hvaða skyldur loftslagsbreytingar leggja á herðar einstaklingum og hvort kolefnisjöfnun geti verið leið til að uppfylla þessar skyldur. Aðal áherslan verður þó á stefnumótun stjórnvalda í loftslagsmálum. Við munum meðal annars ræða hvernig meta megi loftslagsstefnur í ljósi þeirrar miklu óvissu sem ríkir t.d. um efnahagsleg og félagsleg áhrif loftslagsbreytinga, og hvernig takast megi á við þá hagsmunaárekstra milli kynslóða sem slík stefnumótun felur í sér. Einnig verður fjallað nánar um tilteknar stefnu- og aðgerðatillögur, svo sem „geoengineering“ og alþjóðlegan loftslagsbanka.

Verkefni í málstofu gistikennara: Þættir í loftslagssiðfræði (HSP450M, HSP451M)

Verkefni í málstofu: Þættir í loftslagssiðfræði. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu

Málstofa: Mennska og afmennskun (HSP539M, HSP540M)

Vangaveltur um mennskuna eru mannfólkinu hugleiknar, hvort sem við köllum það eðli mannsins, merkingu þess að vera manneskja, eða eitthvað annað. Í krafti mennskunnar teljum við okkur eiga tilkall til mannréttinda þannig að mennska getur verið normatíft, eða siðferðilegt, hugtak. Á hinn bóginn getur afmennskun haft hörmulegar afleiðingar, þegar jaðarsettum einstaklingum eða hópum er neitað um fullan aðgang að samfélagi manna, og kúgun og ofbeldi hafa verið réttlætt á þeim forsendum.  Í þessar málstofu verða skoðaðar ýmsar mögulegar skilgreiningar bæði á mennsku og afmennskun, kenningar þar að lútandi og mismunandi nálganir. Þótt leitað verði fanga á mismunandi tímabilum í heimspekisögunni verður megináherslan á efni frá undanförnum áratugum og það sett í samhengi við málefni líðandi stundar.

Verkefni í málstofu: Mennska og afmennskun (HSP539M, HSP540M)

Verkefni í málstofu: Mennska og afmennskun. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu

Heimspeki og kvikmyndir (HSP410G)

Á námskeiðinu munum við bæði skoða heimspekilegar spurningar um bíómyndir (Hvað er bíómynd? Eru til hlutlægir mælikvarðar á ágæti bíómynda?) og einnig skoða heimspekilegar spurningar sem velt er upp í bíómyndum (Hvað er raunverulegt? Hvað er hjónaband?).

Námskeiðið er kennt á ensku.

Heilbrigðis- og lífssiðfræði (HSP823M)

Fjallað verður um nokkur helstu álitamál á sviði lífsiðfræði á síðustu árum, einkum í tengslum við þróun á sviði erfðavísinda og erfðarannsókna og hugsanleg áhrif þeirra á heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstefnu.

Námskeiðið verður kennt samþjappað frá 2.–25. mars. Fyrirlestrar eru á þriðjudögum og fimmtudögum 15–17:20. 

Í lok námskeiðsins verður haldin málstofa með framsögum nemenda og verður tilhögun hennar ákveðin í samráði við nemendur. 

Vísindaheimspeki (HSP318G)

Í námskeiðinu verða teknar fyrir margar af helstu spurningum vísindaheimspekinnar á 20. og 21. öld. Hvernig eru vísindakenningar rökstuddar með tilraunum og athugunum?  Hvað eru náttúrulögmál? Hvers vegna ættum við að treysta vísindarannsóknum frekar en öðrum aðferðum við að afla okkur þekkingar? Eru vísindarannsóknir gildishlaðnar? Og hvað felst í því að segja að vísindin séu hlutlæg?

Málstofa: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray (HSP551M, HSP552M)

Í ljósi fyrirbærafræði líkamans er ætlunin að skoða eðli sjálfshrifa í heimspeki Luce Irigaray og athuga hvernig skynhrifin gefa kost á hreyfingu handanverunnar sem eru frelsandi og umbreytandi. Skynhrifin grundvallast á kynjamismun, líkamleika og gerandavirkni, en stöðug víxlverkun okkar við heiminn leiðir af sér hinn merkingarbæra heim. Þá er ætlunin að skoða hina eðlislægu þrá mannsins og hið siðferðilega og fagurfræðilega inntak kynjamismunar sem miðar að því að yfirstíga skautun vestrænnar menningar. Loks verða verk Irigaray skoðuð í ljósi heimspeki Hegel´s um fyrirbærafræði andans og hugmynd Merleau-Ponty´s um hold heimsins sem og skrifa annarra heimspekinga og rithöfunda.

Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray (HSP551M, HSP552M)

Verkefni í málstofu: Máttur skynhrifa í heimspeki Luce Irigaray. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu

Málstofa: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki (HSP549M, HSP550M)

Þetta námskeið sameinar heimsmyndir og mannfræðikenningar sem virðast mjög ólíkar: hugsun klassískra þýskra dulspekinga eins og Meister Eckhart og Jakobs Boehme, sem höfðu djúpstæð áhrif á þýska heimspeki (t.d. Hegel, Schelling), og samtíma ferlisheimspeki eins og kenningar Alfred North Whitehead og Eugene Gendlin. Þrátt fyrir að vera að mörgu leyti ólíkar kenningar er viss samhljómur í þessum hugmyndir sem býður upp á nýja túlkunarmöguleika. Þær fjalla um hugtök eins og samsköpun, siðferðilega kunnáttu og opinn verufræðilegan skilning a heiminum. Mannfólk gegnir lykilhlutverki—ekki sem  gerendur sem þrýsta fram markmiðum sínum, heldur með umbreytingarmætti sínum. Við munum kanna fræðileg umgjörð hvorrar hefðar um sig: dulspekilegu hefðina, sem notar kristið orðfæri en endurtúlkar það á róttækan hátt, og ferilsheimspeki, sem tekur til sín og útfærir flækjustig opins og gagnvirks heims. Vinna með textana mun felast í nákvæmri lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum sem spretta af þessum hefðum. Við munum takast á við textana með ítarlegum lestri, umræðum og heimspekilegum æfingum spretta af þessum hefðum

Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki (HSP549M, HSP550M)

Verkefni í málstofu: Dulspeki miðalda mætir ferlisheimspeki. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu.

Listheimspeki (HSP310G)

Námskeiðinu er ætlað að veita stutt yfirlit yfir nokkur sígild viðfangsefni í heimspeki listarinnar; að kynna sérstaklega tilteknar spurningar, kenningar og rökfærslur á sviði listheimspeki með lestri valinna texta, bæði sögulegra og samtímalegra; og að þjálfa nemendur í greiningu og umræðu um listheimspekileg efni.

Hugmyndasaga 19. og 20. aldar (HSP321G)

Í þessu námskeiði eru hugmyndir sem höfðu grundvallaráhrif á vestræna heimspeki og hugmyndahefðir skoðaðar út frá 19. og 20. öldinni. Um er að ræða þær hugmyndir sem ollu samfélagsbreytingum á borð við frelsi, veraldarhyggju, jafnrétti, andóf, samband einstaklings og samfélags, hugmyndir um tilvist og sál, kúgun, misrétti, ríki sem og kapítalisma. Síðast og ekki síst verða skoðaðar hugmyndir um söguna, tímann og þróun mannkyns og plánetu. 

Í hverri viku fyrir sig er tekin fyrir nýr hugsuður eða ný hugmynd sem olli straumhvörfum í vestrænni hugmyndasögu. Hugsuðir á borð við G.W.F. Hegel, Karl Marx, Sigmund Freud, Rosu Luxembourg og Emmu Goldman verða teknir fyrir og áhrifamiklar stefnur á borð við fyrirbærafræði, nýfrjálshyggju eða póststrúktúralisma.

Markmiðið er að lesa verk þessara höfunda eða stefna út frá þeim tíðaranda sem verkin spruttu úr hverju sinni (að svo miklu leyti sem við fólk á 21. öldinni getum lesið tíðaranda eldri tíma). Á sama tíma er markmiðið að lesa djúpt frumtexta til þess að öðlast margvíðan skilning á hugmyndunum. Mikilvægt stef námskeiðsins er einnig að hugsa um þessar hugmyndir út frá samtímanum og þeim álitaefnum sem eru í deiglunni hverju sinni.

Ferlið og dygðin – Bókin um veginn – Daodejing – ritskýring (KÍN502G)

Í þessu námskeiði verður hið sígilda og áhrifamikla heimspeki- og trúarrit Daodejing lesið kafla fyrir kafla með það fyrir augum að gera grein fyrir inntaki textans í ljósi heimspekilegra og trúarlegra kenninga daoismans. Stuðst verður einkum við tvímála þýðingu Ragnars Baldurssonar sem nefnist á íslensku Ferlið og dygðin en jafnframt leitað fanga í öðrum erlendum þýðingum, túlkunum og skýringarritum. Kunnátta í kínversku ritmáli er kostur en ekki skilyrði fyrir þátttöku í námskeiðinu.

Verkefni tengt siðfræði náttúrunnar (HSP725M)

Verkefni tengt námskeiðinu HSP722M Siðfræði náttúrunnar.

BA-ritgerð í heimspeki (HSP261L)

BA-ritgerð í heimspeki er einkum ætlað að þjálfa nemendur í að rannsaka valið heimspekilegt viðfangsefni eða verk heimspekings og að setja niðurstöður sínar fram í rituðu máli með fræðilega viðurkenndum hætti. Nemandi skrifar ritgerðina í samráði við einn leiðbeinanda úr hópi fastra kennara í heimspeki.

Umsjónarmaður aðstoðar nemendur við val á leiðbeinanda ef þörf krefur. Nemendur eru hvattir til að funda með leiðbeinanda og leggja fyrstu drög að rannsóknarverkefni áður en BA-ritgerðarmisserið hefst. Lokaritgerð er ætlað að sýna hæfni nemenda til að vinna sjálfstætt og fræðilega, setja fram efni rökrétt og skipulega, vinna úr heimildum, svo og til að nota fræðileg hjálpargögn (t.d. handbækur, orðabækur eða sambærilegar vefsíður).

Nemendur eru hvattir til að notfæra sér þjónustu Ritvers Háskóla Íslands [hlekkur: https://ritver.hi.is/is] sem býður aðstoð við fræðileg skrif. Í Ritveri geta nemendur pantað viðtalsfund og fengið góð ráð um hvers kyns úrlausnarefni sem tengjast fræðilegum ritgerðum, skýrslum og öðrum skriflegum verkefnum.

Nemendum er bent á að kynna sér viðmið HÍ um notkun gervigreindar https://gervigreind.hi.is/

Nánari upplýsingar og leiðbeiningar er að finna á síðu Deildar heimspeki, sagnfræði og fornleifafræði um lokaverkefni og ritgerðir í Uglu.

Siðfræði náttúrunnar (HSP722M)

Námskeiðið fjallar um samband manns og náttúru frá heimspekilegu sjónarhorni. Fjallað er um helstu frumkvöðla náttúrusiðfræðinnar og áhrifamestu kenningar sem settar hafa verið fram. Gerð grein fyrir ólíkri náttúrusýn manna og mismunandi grunnafstöðum til náttúrunnar - þ.e. mannhverfri, visthverfri og lífhverfri afstöðu. Einnig fjallað um tengsl umhverfis- og þróunarmála og tengsl umhverfishyggju og lýðræðisþróunar. Rætt um álitaefni eins og: Getur siðfræðin nýst við lausn umhverfisvandamála?, Hvers konar verur hafa siðferðisstöðu?, Geta náttúrleg fyrirbæri búið yfir eigingildi?, Hafa dýr einhver réttindi?, Er einhver grundvallarmunur á (af)stöðu karla og kvenna gagnvart náttúrunni?, og Hvert er siðferðilegt inntak sjálfbærrar þróunar?

Siðferðileg álitamál samtímans (HSP723M)

Áleitin siðferðileg úrlausnarefni ofarlega á baugi í nútímasamfélagi eru meginviðfangsefni þessa námskeiðs. Sjónum er beint að möguleikum siðfræðinnar á að takast á við klemmur sem upp koma, jafnt í lífi einstaklinga sem á samfélagsgrundvelli. Val á viðfangsefnum getur breyst milli ára en meðal mögulegra viðfangsefna námskeiðsins má nefna tjáningarfrelsi, stöðu flóttafólks, réttindi dýra, fátækt og ójöfnuð, kynjamisrétti, kynþáttamisrétti, umhverfismál og ýmis álitamál úr heilbrigðiskerfinu. Farið er í tengsl fræðilegrar og hagnýttrar siðfræði. Námskeiðið byggir á fyrirlestrum með ríkri áherslu á virka þátttöku nemenda í umræðum.

Málstofa gistikennara: Þættir í loftslagssiðfræði (HSP450M, HSP451M)

Námskeiðið fjallar um heimspekileg og siðferðileg álitamál sem tengjast loftslagsbreytingum. Sum þessara álitamála varða ákvarðanir einstaklinga. Við munum til dæmis skoða hvaða skyldur loftslagsbreytingar leggja á herðar einstaklingum og hvort kolefnisjöfnun geti verið leið til að uppfylla þessar skyldur. Aðal áherslan verður þó á stefnumótun stjórnvalda í loftslagsmálum. Við munum meðal annars ræða hvernig meta megi loftslagsstefnur í ljósi þeirrar miklu óvissu sem ríkir t.d. um efnahagsleg og félagsleg áhrif loftslagsbreytinga, og hvernig takast megi á við þá hagsmunaárekstra milli kynslóða sem slík stefnumótun felur í sér. Einnig verður fjallað nánar um tilteknar stefnu- og aðgerðatillögur, svo sem „geoengineering“ og alþjóðlegan loftslagsbanka.

Verkefni í málstofu gistikennara: Þættir í loftslagssiðfræði (HSP450M, HSP451M)

Verkefni í málstofu: Þættir í loftslagssiðfræði. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu

Málstofa: Mennska og afmennskun (HSP539M, HSP540M)

Vangaveltur um mennskuna eru mannfólkinu hugleiknar, hvort sem við köllum það eðli mannsins, merkingu þess að vera manneskja, eða eitthvað annað. Í krafti mennskunnar teljum við okkur eiga tilkall til mannréttinda þannig að mennska getur verið normatíft, eða siðferðilegt, hugtak. Á hinn bóginn getur afmennskun haft hörmulegar afleiðingar, þegar jaðarsettum einstaklingum eða hópum er neitað um fullan aðgang að samfélagi manna, og kúgun og ofbeldi hafa verið réttlætt á þeim forsendum.  Í þessar málstofu verða skoðaðar ýmsar mögulegar skilgreiningar bæði á mennsku og afmennskun, kenningar þar að lútandi og mismunandi nálganir. Þótt leitað verði fanga á mismunandi tímabilum í heimspekisögunni verður megináherslan á efni frá undanförnum áratugum og það sett í samhengi við málefni líðandi stundar.

Verkefni í málstofu: Mennska og afmennskun (HSP539M, HSP540M)

Verkefni í málstofu: Mennska og afmennskun. Nemendur þurfa að ljúka tengdri málstofu til að ljúka verkefninu

Heimspeki og kvikmyndir (HSP410G)

Á námskeiðinu munum við bæði skoða heimspekilegar spurningar um bíómyndir (Hvað er bíómynd? Eru til hlutlægir mælikvarðar á ágæti bíómynda?) og einnig skoða heimspekilegar spurningar sem velt er upp í bíómyndum (Hvað er raunverulegt? Hvað er hjónaband?).

Námskeiðið er kennt á ensku.

Heilbrigðis- og lífssiðfræði (HSP823M)

Fjallað verður um nokkur helstu álitamál á sviði lífsiðfræði á síðustu árum, einkum í tengslum við þróun á sviði erfðavísinda og erfðarannsókna og hugsanleg áhrif þeirra á heilbrigðisþjónustu og heilbrigðisstefnu.

Námskeiðið verður kennt samþjappað frá 2.–25. mars. Fyrirlestrar eru á þriðjudögum og fimmtudögum 15–17:20. 

Í lok námskeiðsins verður haldin málstofa með framsögum nemenda og verður tilhögun hennar ákveðin í samráði við nemendur. 

Þættir úr sögu og heimspeki vísindanna (SAG817M)

Markmið: Að kynna nemendum þróun vísinda og eðli með því að rekja dæmi úr vísindasögunni og nýleg viðhorf til vísinda og sögu þeirra. Að þjálfa nemendur í erindaflutningi og ritgerðasmíð um fræðileg efni á íslensku. -- Námsefni: Saga stjörnufræði og heimsmyndar fram yfir byltingu Kópernikusar og Newtons. Saga þróunarkenningarinnar. Nýleg viðhorf sem varða eðli, markmið og þróun vísinda, vísindi og samfélag. -- Hver nemandi flytur erindi á umræðufundi um efni, sem valið er í samráði við kennara, og skilar ritgerð í lok misseris. Áhersla er lögð á að þjálfa nemendur í að vinna með heimildir. Námsefni getur breyst með hliðsjón af nemendahópi, kennurum og öðrum aðstæðum.

BA-ritgerð í heimspeki (HSP261L)

BA-ritgerð í heimspeki er einkum ætlað að þjálfa nemendur í að rannsaka valið heimspekilegt viðfangsefni eða verk heimspekings og að setja niðurstöður sínar fram í rituðu máli með fræðilega viðurkenndum hætti. Nemandi skrifar ritgerðina í samráði við einn leiðbeinanda úr hópi fastra kennara í heimspeki.

Umsjónarmaður aðstoðar nemendur við val á leiðbeinanda ef þörf krefur. Nemendur eru hvattir til að funda með leiðbeinanda og leggja fyrstu drög að rannsóknarverkefni áður en BA-ritgerðarmisserið hefst. Lokaritgerð er ætlað að sýna hæfni nemenda til að vinna sjálfstætt og fræðilega, setja fram efni rökrétt og skipulega, vinna úr heimildum, svo og til að nota fræðileg hjálpargögn (t.d. handbækur, orðabækur eða sambærilegar vefsíður).

Nemendur eru hvattir til að notfæra sér þjónustu Ritvers Háskóla Íslands [hlekkur: https://ritver.hi.is/is] sem býður aðstoð við fræðileg skrif. Í Ritveri geta nemendur pantað viðtalsfund og fengið góð ráð um hvers kyns úrlausnarefni sem tengjast fræðilegum ritgerðum, skýrslum og öðrum skriflegum verkefnum.

Nemendum er bent á að kynna sér viðmið HÍ um notkun gervigreindar https://gervigreind.hi.is/

Nánari upplýsingar og leiðbeiningar er að finna á síðu Deildar heimspeki, sagnfræði og fornleifafræði um lokaverkefni og ritgerðir í Uglu.

Skapandi gervigreind: Um áhrif gervigreindar á skapandi vinnu (MFR715M)

Í námskeiðinu er fjallað um tengslin á milli gervigreindar og skapandi starfa sem taka örum breytingum. Áhersla er lögð á listrænar, heimspekilegar, siðfræðilegar, félagslegar og menningarlegar víddir sköpunar sem knúin er áfram af gervigreind. Byggt er á aðferðum hugvísinda og horft til sköpunafræða. Í námskeiðinu leitast nemendur við að skilja og leggja gagnrýnið mat á hvernig gervigreind er að endurmóta hefðbundinn skilning á sköpun, höfundarverki og listrænni framleiðslu í heild sinni. Eftir að lykilhugtök sköpunarfræða hafa verið kynnt til sögunnar færist áherslan á önnur leiðarstef, svo sem hvernig gervigreind getur sett sjálfvirkni inn í skapandi vinnu, áhrif gervigreindar á spurningar sem varða eignarhald á hugverkum og höfundarrétt ásamt siðferðilegum vanda sem kemur upp í tengslum við menningarlega yfirtöku á tímum stafrænnar tækni. Nemendur munu ræða um togstreituna á milli gervigreindariðnaðarins og stórgagnavinnslu sem hann gerir mögulega annars vegar og skapandi vinnu með smærri gagnasöfn hins vegar og afleiðingar hennar fyrir listrænar nýjungar og frumlega hugsun. Með raunhæfum æfingum og umræðu um áþreifanleg dæmi munu nemendur kynna sér ólíkar tegundir sköpunar, rannsaka tæknilegt umhverfi gervigreindar og öðlast hagnýta reynslu við að nýta gervigreind til skapandi verkefna. Námskeiðið tengir helstu kenningar samtímans um sköpun við gagnrýna greiningu á gervigreind, sem knýr nemendur til að hugsa upp á nýtt um mörk mannlegrar og vélrænnar sköpunar. Námsmat byggir á skapandi vinnudagbókum sem nemendur halda á meðan á námskeiðinu stendur. Sömuleiðis er gert ráð fyrir virkri þátttöku í tímum ásamt tímafyrirlestri þar sem kynnt verður stutt ritgerð.

Heimur Forngrikkja: Saga og samfélag (KLM115G)

Raktir verða þættir úr sögu Forngrikkja, með áherslu á menningu þeirra og hugmyndaheim frá upphafi til yfirráða Rómar. Lesnir verða valdir kaflar úr bókmenntaverkum þeirra í þýðingum.

Latína I: Byrjendanámskeið (KLM101G)

Námskeiðið er 10 eininga inngangsnámskeið í latínu ætlað byrjendum. Ekki er gert ráð fyrir kunnáttu í latínu við upphaf námskeiðs en æskilegt er að nemendur hafi góðan skilning á íslenskri málfræði. Farið er yfir beygingafræði latínunnar svo og undirstöðuatriði setningafræðinnar. Stuttir leskaflar og málfræðiæfingar.

Námskeiðið er kennt á íslensku en nemendur sem þurfa geta fengið leyfi til að skila verkefnum og prófum í þessu námskeiði á ensku.

Forngríska I: Byrjendanámskeið (KLM102G)

Í námskeiðinu verður farið yfir beygingarfræði forngrísku (attísku) í meginatriðum svo og undirstöðuatriði setningafræðinnar. Áhersla er lögð á að nemendur læri í námskeiðinu þau atriði sem þeir þurfa til að geta byrjað að lesa og þýða forngríska texta. Ekki er gert ráð fyrir neinni kunnáttu í grísku í upphafi námskeiðs en æskilegt er að nemendur hafi góðan skilning á íslenskri málfræði.

Fylgt verður 2. útg. kennslubókar Donalds J. Mastronarde. Lögð verður áhersla á meginatriði. Kennt verður tvisvar í viku. Kennslustundir innihalda bæði fyrirlestur sem tekur fyrir afmarkað efni og verkefnavinnu þar sem reynir á virkni nemenda. Valdir textar verða þýddir og skýrðir málfræðilega. Lestur námsefnisins fyrir hvern tíma er nauðsynlegt skilyrði þess að nemendur nái valdi á námsefninu. Hverjum fyrirlestri fylgja glósur kennara, sem settar verða á Canvas.

Námskeiðið er kennt á íslensku en nemendur sem þurfa geta fengið leyfi til að skila verkefnum og prófum í þessu námskeiði á ensku.

Inngangur að klassískum fræðum (KLM103G)

Námskeiðið er inngangur að klassískum fræðum eða fornfræði. Fjallað verður um sögu og þróun fræðigreinarinnar og helstu viðfangsefni hennar og aðferðir í nútímanum: Nemendum verður kynnt klassísk textafræði og hinar ýmsu greinar klassískra fræða og viðfangsefnum þeirra, svo sem sagnfræði, heimspeki og bókmenntir fornaldar. Auk þess verður fjallað um heimildavinnu og vinnulag í klassískum fræðum og þær venjur sem mótast hafa í greininni. Nemendum verða kynnt helstu stoðrit klassískra fræða og reynt verður að efla ratvísi þeirra um heim klassíkurinnar. Þekking á fornmálunum er ekki áskilin.

Heimspeki og hugmyndasaga menntunar (UME304G)

Meginmarkmið námskeiðsins er að nemendur verði færir um að taka málefnalega afstöðu til hugmynda og aðferða í kennslu og uppeldi í fortíð og nútíð, og geti tekið þátt í gagnrýninni umræðu um skólamál og gert grein fyrir eigin hugmyndum um menntun og uppeldi.

Viðfangsefni:

Á námskeiðinu verður fjallað um uppeldis- og menntunarhugmyndir allt frá tímum Forn-Grikkja og fram á okkar daga. Áhersluatriði í kennslunni eru eftirfarandi:

1. Maðurinn: Skynsemi, skilningur og siðvit
Fjallað verður um mannskilning á ólíkum tímum. Hvernig hugmyndir hugsuða um eðli mannsins höfðu áhrif á hugmyndir hvers tíma um uppeldi og menntun.

2. Markmið menntunar
Fjallað verður um markmið menntunar og forsendur þessara markmiða á hverjum tíma s.s að tileinka sér dygð, að uppfylla hlutverk sitt í samfélaginu, verða meiri maður, að axla ábyrgð í samfélagi, að verða virkur þátttakandi í lýðræðissamfélagi, að tileinka sér sjálfstæða og gagnrýna hugsun.

3. Frelsi og lýðræði
Fjallað verður um áhrif hugmynda um frelsi og sjálfræði mannsins í lýðræðissamfélagi á hugmyndir um menntun. Sérstaklega verður hugað að áhrifamikilli hugmyndafræði í samtímanum sem lýtur að menntun til lýðræðis, borgaralegri menntun, skóla án aðgreiningar og jafnréttis til náms.

Meðal viðfangsefna námskeiðsins verða þekkingar-, stjórn-, og siðspeki Platons, hugmyndir Rousseau um frelsi og sjálfræði, hugmyndir Kants um skynsemi og upplýsingu og hugmyndir Wollstonecraft um jafnrétti. Einnig verður frelsishugtakið skoðað í ljósi kenninga E. Key, A.S. Neill og P. Freire. Fjallað verður ítarlega um kenningar John Dewey um menntun, gagnrýna hugsun og lýðræði.

Andlegt ferðalag: Úkraínsk og rússnesk heimspeki (RÚS413G)

Heimspeki- og trúarhefð Austurkirkjunnar er ólík rómversk-kaþólskri hefð sem þróaðist með fræðaiðkun í klaustrum og háskólum á miðöldum var nátengd þeim straumum sem síðar leiddu til meiriháttar samfélagsbreytinga í vesturhluta Evrópu. Innan heims rétttrúnaðarkirknanna voru ítök nýplatonisma alltaf sterk og beindu trúarlegri hugsun í átt að upplifun og tjáningu frekar en að frumspekilegri greiningu. Helstu heimspekingar rétttrúnaðarkirkjunnar í Rússneska keisaradæminu á nítjándu öld voru hins vegar vel menntaðir í vestrænni heimspeki sem varð til þess að í lok þeirrar aldar og snemma á tuttugustu öld varð til einstök heimspekihefð sem byggði bæði á andlegri áherslu austurkirkjunnar og á skynsemishyggju vestursins. Í námskeiðinu er stiklað á stóru í þessari sögu hugmynda og helstu hugsuðum, úkraínskum jafnt sem rússneskum.

Kínversk trúarbrögð (KÍN614G)

Í námskeiðinu verður hafist handa við að draga fram þau sérkenni kínverskra trúarbragða sem greina þau frá trúarbrögðum hinnar abrahamísku trúarhefðar. Megininntak námskeiðsins eru síðan þau trúarbrögð sem hafa orðið til innan kínverskrar menningarhefðar, þ.e. daoismi, kínverskur búddismi (m.a. chan 禪, tiantai 天台 og jingtu 淨土) og kínversk alþýðutrú undir konfúsíanískum áhrifum. Rýnt verður í nokkur grunnrit þessara trúarbragða í því skyni að átta sig á helstu kenningum þeirra en jafnframt litið til birtingarforma þeirra í samtímanum, helgiathafna og samfélagslegrar stöðu, jafnt í Alþýðulýðveldinu Kína, Tævan, Malasíu, Singapúr og víðar. Eftir því sem tími gefst til verður jafnframt vikið að nokkrum nýlegum trúarhreyfingum sem blanda saman ýmsum eldri kínverskum hefðum, t.d. Tiandi jiao 天帝, Falun gong 法輪功 og Cao Dai í Víetnam, og hugað að öðrum trúarbragðahefðum sem hafa tekið sér bólstað í Kína, þ.á.m. kristni og íslam.

Latína II: Úrval latneskra texta (KLM201G)

Námskeiðið tekur við af KLM101G Latínu I. Í námskeiðinu verður lesið úrval latneskra texta eftir ýmsa höfunda.

Kennt er á íslensku en nemendur sem þurfa geta fengið leyfi til að skila verkefnum og prófum í þessu námskeiði á ensku.

Forngríska II (KLM202G)

Námskeiðið tekur við af KLM102G Forngrísku I. Í fyrri hluta námskeiðsins er haldið áfram með málfræði og setningafræði forngrísku (attísku) þar sem yfirferð lauk í Forngrísku I. Í síðari hluta námskeiðsins lesa nemendur úrval forngrískra texta frá ýmsum tímum og eftir ýmsa höfunda.

Kennsla fer þannig fram að fyrir hvern tíma er settur ákveðinn texti. Ætlast er til að nemendur lesi textann heima. Í tímanum er textinn þýddur og skýrður málfræðilega (og efnislega eftir atvikum).

Nemendur sem þurfa geta fengið leyfi til að skila verkefnum og prófum í þessu námskeiði á ensku.

Miðaldalatína (KLM203G)

Í námskeiðinu verða lesnir og þýddir valdir kaflar úr latneskum miðaldabókmenntum (allt frá lokum 4ðu aldar til loka þeirrar 15du) úr ýmsum áttum: fagurbókmenntum og sagnaritun, heimspeki og guðfræði. Textar verða skýrðir málfræðilega og ræddir efnislega eftir þörfum.

Námskeiðið er kennt á íslensku en nemendum, sem hafa annað móðurmál en íslensku, stendur til boða að ljúka verkefnum og prófum á ensku.

Grískir og rómverskir sagnaritarar (KLM204G)

Námskeiðið fjallar um sagnaritun Forngrikkja og Rómverja, rekur upphaf hennar og þróun og ræðir umfang hennar, eðli, aðferðir og tilgang. Fjallað verður um höfunda á borð við Heródótos, Þúkýdídes, Xenofon, Pólýbíos, Cato, Sallustius, Livius, Plútarkos, Suetonius, Tacitus, Ammianus Marcellinus auk annarra. Lesið verður m.a. úr frumtextum í þýðingum.

Menning og andóf (MFR703M)

Í námskeiðinu er fjallað um samspil pólitískrar róttækni, menningar, hefðar og valds. Sérstaklega er hugað að birtingarmyndum andófs í samtímanum, orðræðu lýðræðis og menningarlegs mismunar og viðbrögðum við gagnrýni og andófi innan hefðar nútímastjórnmála. Fjallað er um þátt menntamanna og rithöfunda og vægi listrænnar tjáningar og hönnunar við umbreytingu félagslegs og menningarlegs umhvefis. Þá er fjölmiðlaorðræða skoðuð og greind og fjallað um hin ólíku og oft andstæðu markmið sem sjá má í starfsemi stofnana samfélagsins. Valdir eru nokkrir átakapunktar menningar- og samfélagsorðræðu sem draga fram grundvallartogstreitu frjálslyndra lýðræðissamfélaga, svo sem spurningar um visku eða fávisku almennings, viðbrögð við loftslagsbreytingum, óöfnuð og ofsafátækt. Loks er fjallað um spillingu og vald, félagslega og menningarlega tjáningu, möguleika og takmarkanir tjáningarfrelsis, notkun og misnotkun upplýsinga, leynd, fals og falsfréttir.