Loðnan að hverfa af Íslandsmiðum? | Háskóli Íslands Skip to main content

Loðnan að hverfa af Íslandsmiðum?

27. ágúst 2019

„Loðnan finnst ekki, eins og óttast hefur verið undanfarnar vikur, og íslensk uppsjávarfyrirtæki búa sig undir að mæta verkefnaleysi sem því fylgir með því að draga saman seglin. Loðnubresturinn hefur því mikil áhrif á samfélögin þar sem útgerðirnar rækja starfsemi sína, bæði starfsmenn og bæjarsjóðina.“

Svona hljóðaði frétt á mbl.is í mars í vetur en síðasta aldarfjórðunginn hafa orðið miklar breytingar á göngumynstrum loðnunnar sem er einn helsti nytjafiskur Íslendinga. Núna í vetur gerðist það að lítil loðnan sást á Íslandsmiðum og hafa margir af þessu þungar áhyggjur eðlilega en mbl.is talaði um að loðnubresturinn myndi bitna á öllum.  

Björn Birnir, prófessor við Háskóla Íslands og við Kaliforníuháskóla, hefur rannsakað loðnugöngur við Ísland meir og betur en flestir. „Okkur grunar að hluti loðnustofnsins hafi nú í vetur hrygnt við Grænland. Ef það er staðfest í haustleiðangri núna verða loftslagsbreytingarnar líklega fyrr á ferðinni en vísindamenn ætluðu,“ segir Björn Birnir. 

„Í upphafi þessarar aldar fór að bera á breytingum á loðnugöngum. Á haustin færðust torfurnar nær Grænlandi og fæðugangan færðist af vestanverðu Íslandshafi nær Grænlandi. Fræðimenn grunaði að þessar breytingar mætti rekja til hlýnunar sjávar. Hafrannsóknastofnun fylgdist með breytingunum með mælingum en líkön vantaði og aðferðir til að spá til hvers þessar breytingar gætu leitt,“ segir Björn sem hélt fyrirlestur um rannsóknir sínar og samstarfsmanna í Háskóla Íslands í dag, þriðjudaginn 27. ágúst.

Björn og samstarfsmenn hafa vakið athygli fyrir rannsóknir sínar á göngumynstri uppsjávarfiska í Norður-Íshafi og kringum Ísland og hvaða hlutverki göngurnar gegna í lífríki sjávar. Rannsóknirnar þykja hafa sýnt fram á áhrif loftslagsbreytinga á loðnuna, einn mikilvægasta fiskinn í lífríki sjávar hér við land. 

„Við vitum ekki nákvæmlega hvenær Grænlandsjökull hverfur en það er einmitt það sem við erum að rannsaka. En loðnan segir okkur að það sé fyrr en fræðimenn hafa haldið og sjávarmálshækkunin geti orðið meiri en áætlað hefur verið.“

Í fyrirlestri sínum í dag rak Björn Birnir hitabreytingar sem hafa orðið í hafstraumum í hafinu fyrir norðan Ísland, Labradorhafinu milli Grænlands og Kanada og Barentshafinu fyrir norðan Noreg og Rússland. 

„Í þessum þrem höfum eru loðnustofnar sem eru stór hluti af fæðu nytjafiska, þar á meðal þorsksins. Þegar meginlöndin hafa hitnað hefur hluti þessar hafsvæða kólnað. Hlýnun á landi hefur leitt af sér kólnun í hluta Íshafsins. Við lýstum samstarfsverkefni Hafrannsóknarstofnunar og Háskóla Íslands og fjögurra landa, Kanada, Íslands, Noregs og Bandaríkjanna, þar sem reynt er að nota loðnustofnana til að mæla gróðurhúsaáhrifin í hafinu. Breytingarnar á göngum loðnustofnanna verða notaðar til að reikna hitabreytinguna í Íshafinu. Það getur gefið til kynna hversu hratt hitinn eykst í Norðurhöfum og hversu hratt Grænlandsjökull gæti bráðnað, sem mundi hafa alvarlegar afleiðingar fyrir loftslag á norðurhveli.“

„Það er mögulega hægt sé að leggja saman mælingar á hitastigi í hafdjúpinu á milli Íslands og Grænlands ásamt útreikningum á því hvar loðnan heldur kyrru fyrir meðan hún er að verða fullþroska. Þessi staður hefur verið að færast í norðvestur og hraðinn getur sagt okkur til um hraða hlýnunar sjávar í Norðurhöfum. Þetta er spurning sem allur heimurinn leitar svars við,“ segir Björn Birnir.

Loðnan undirstöðufiskur í fæðukeðju bolfisks

Björn Birnir segir að loðnan sé eins og margir vita undirstöðufiskur í fæðukeðju bolfisks við Ísland, en hún er yfir þriðjungur af fæðu botnfiska stóran hluta ársins.  

„Hún er auk þess veidd vegna hrogna og mjöls," segir Björn sem hefur þróað reiknilíkön með samstarfsteymi sínu fyrir loðnu, síld og makríl sem taka sjávarstrauma og sjávarhita með í reikninginn og spá fyrir um göngumynstur og hegðun þessara tegunda. 

Björn segir að líkanið megni að reikna hrygningargöngurnar með hjálp hita og straumamælinga frá gervihnöttum. „Reikningarnir byggja líka á mælingum á upphafsdreifingu torfanna áður en gangan fer af stað. Þar af leiðandi er mikilvægt að samspil sé á milli mælinganna og reikninganna og það verður ekki ef mælingar fara ekki fram eins og gerðist því miður árið 2015 vegna fjárskorts. Því er erfitt að komast að því hvað nákvæmlega gerðist þá.“

Björn segir að loðnan geti breytt hitaþoli sínu meira en aðrar tegundir og komist því í kaldari sjó. „Hún myndar gríðarlega stórar torfur, hrygningargangan getur talið 10 milljarða fiska og fer langt norður í Íshafið, norður fyrir Jan Mayen í fæðugöngu sinni á sumrin. Þar nærist hún á dýrasvifi sem hefur orðið til vegna blómgunar plöntusvifsins á sumrin. Loðnan þrefaldast þar af stærð og þyngd og flytur hinn gríðarlega lífmassa suður til hafsvæðanna í kringum Ísland í haustbyrjun. Hún er eini fiskurinn sem getur flutt allan lífmassann þessa vegalengd og myndar því eina af undirstöðum íslenskra fiskiveiða. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál ef loðnan hættir að hrygna við Ísland og það yrðu alvarleg tíðindi fyrir íslenskt hagkerfi. Við verðum að vona að veitt verði meira fé til þessara rannsókna í framtíðinni.“

Spáir loðnan bráðnun Grænlandsjökuls?

Björn Birnir segir að vísindamenn vilji skilja og reikna allan lífsferil loðnunnar. „Við viljum skilja til fullnustu bæði fæðu- og hrygningargöngu loðnunnar í höfunum fyrir norðan og kringum Ísland. Þótt margt sé enn óljóst varðandi þetta ferli og sviptingar í hita sjávar,“ segir Björn, „þá getum við samt áttað okkur á hvaða áhrif loftslagsbreytingar í hafinu við landið hafa á fiskistofna sem við veiðum og raunar á lífríkið allt.“

Björn segir að vísindamenn geti ef til vill notað þessar sviptingar í umhverfi okkar til að reikna hraða loftslagbreytinganna og hvenær búast megi við bráðnun Grænlandsjökuls og Suðurhvelsíssins. „Það er mögulega hægt sé að leggja saman mælingar á hitastigi í hafdjúpinu á milli Íslands og Grænlands ásamt útreikningum á því hvar loðnan heldur kyrru fyrir meðan hún er að verða fullþroska. Þessi staður hefur verið að færast í norðvestur og hraðinn getur sagt okkur til um hraða hlýnunar sjávar í Norðurhöfum. Þetta er spurning sem allur heimurinn leitar svars við.“

Björn Birnir