Föstudaginn 3. febrúar næstkomandi fer fram doktorsvörn við Sagnfræði- og heimspekideild Háskóla Íslands. Þá ver Ólafur Rastrick doktorsritgerð sína Íslensk menning og samfélagslegt vald 1910-1930. Andmælendur eru dr. Rósa Magnúsdóttir, lektor við Árósaháskóla, og dr. Jón Karl Helgason, dósent við Háskóla Íslands. Aðalleiðbeinandi var dr. Guðmundur Hálfdanarson, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands. Aðrir í doktorsnefnd voru dr. Ástráður Eysteinsson, prófessor í almennri bókmenntafræði við Háskóla Íslands og dr. Valdimar Tr. Hafstein, dósent í þjóðfræði við Háskóla Íslands.

Eggert Þór Bernharðsson, forseti Sagnfræði- og heimspekideildar, stjórnar athöfninni sem fer fram í Hátíðasal Háskóla Íslands í Aðalbyggingu og hefst klukkan 13:30.

Rannsóknin

Hvaða þekkingarlegu rammar og pólitísku markmið lágu til grundvallar innreið menningar og lista á hið pólitíska svið á Íslandi í upphafi tuttugustu aldar? Hvaða hlutverki gegndi samfélagslegt vald í mótun íslenskrar menningar á fyrstu áratugum aldarinnar? Hver átti hinn samfélagslegi ávinningur að vera þegar stjórnvöld tóku að veita fé til að launa listamenn, kaupa málverk, styðja við bókaútgáfu, reisa þjóðleikhús o.s.frv.? Í rannsókninni er fjallað um samband menningar og umbótastjórnmála frá lokum nítjándu aldar og fram til ársins 1930. Sjónum er einkum beint að öðrum og þriðja áratug tuttugustu aldar sem var mikilvægt mótunarskeið íslenskrar listmenningar sem og innlendrar orðræðu um menningu, listir og fagurfræði. Á vettvangi stjórnmála og samfélags var þetta jafnframt sá tími þegar farið var að sýna sérstakan áhuga á að styðja og hagnýta listir í þágu samfélagsins. Rannsóknin er söguleg athugun á menningarstefnu í mótun og dregur upp mynd af gagnvirku samspili mótunarsögu innlends menningarsviðs og samfélagslegs valds.

Í rannsókninni er þróað fræðilegt sjónarhorn sem sækir til hugmynda franska heimspekingsins Michels Foucaults um eðli og einkenni valdbeitingar í nútíma samfélögum. Greiningarramminn er nýttur til að sýna af hverju, til hvers og með hvaða aðferðum stjórnvaldi var beitt – gjarna á óbeinan eða „mjúkan“ hátt – til að skjóta stoðum undir, hafa áhrif á og hagnýta menningu í hinum þrengri fagurfræðilega skilningi í því skyni að þróa og móta menningu Íslendinga í hinum víðari mannfræðilega skilningi. Lýst er hvernig aðkoma stjórnvalda og félagasamtaka að íslenskri menningu var bundin markmiðum um samfélagslegar framfarir og göfgun einstaklingsins, markmiðum sem voru studd sálfræðilegum og fagurfræðilegum rökum um jákvæð áhrif fegurðar á sálarlíf og persónuleika. Þannig eru samfélagsleg markmið menningarstjórnmála tengd bæði hugmyndalegri þróun og tæknilegri útfærslu stjórnvalds sem beindist að „stýringu sjálfsstjórnar“ einstaklingsins eða ögun hans á eigin hugsun og hegðun. Í rannsókninni er því haldið fram að orðræða um fegurð, sálarbætur og siðmenntun hins almenna borgara og sú ógn sem samfélaginu var talin stafa af andhverfunni hafi legið til grundvallar mótun menningarstjórnmála á Íslandi.

Um doktorsefnið

Ólafur Rastrick er fæddur árið 1969. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum við Hamrahlíð árið 1989, BA-prófi í sagnfræði frá Háskóla Íslands 1993 og MA-prófi í mannfræði og félagsfræði frá Monash University í Ástralíu 1997. Á síðustu árum hefur Ólafur einkum fengist við rannsóknir, skrif og kennslu á sviði menningar- og stjórnmálasögu síðari alda. Í nokkur ár hefur hann verið stundakennari við Háskóla Íslands og tekið þátt í fjölþjóðlegum rannsóknarverkefnum á sviði sagnfræði og skyldra greina. Greinar og bókakaflar Ólafs á sviði sagnfræði hafa birst í innlendum og erlendum tímaritum og bókum. Hann hefur einnig ritstýrt fræðilegum útgáfum bæði á Íslandi og á erlendum vettvangi.

Foreldrar Ólafs eru Sigríður J. Ólafsdóttir húsfreyja og Steve Rastrick kerfisfræðingur. Ólafur er kvæntur Sesselju G. Magnúsdóttur dansfræðingi og synir þeirra eru Kolbeinn og Marteinn.