Jafnréttisáætlun

Jafnrétti er eitt þriggja grunngilda Háskóla Íslands, og fjölbreytileiki er ein af fjórum áherslum í stefnu skólans (HÍ26). Endurspeglast þessar áherslur í grunngildum Háskóla Íslands um jafnrétti, fagmennsku og akademískt frelsi (HÍ26, Stefna Háskóla Íslands 2021-2026). Í þessum grunngildum felst að mismunun á grundvelli kyns, kyngervis, uppruna, litarháttar, fötlunar, kynhneigðar, kynvitundar, kynþáttar, holdafars, aldurs, heilsufars, trúarbragða, skoðana, búsetu, efnahags, þjóðernis eða menningar er óheimil innan Háskóla Íslands.

Áhersla er lögð á jafnrétti í víðum skilningi, ásamt samtvinnun ólíkra vídda jafnréttis. Mikilvægt er að jafnréttisstarf Háskóla Íslands taki mið af breytingum á íslensku samfélagi. Starf háskólasamfélagsins í tengslum við aukna fjölbreytni er liður í þróun lýðræðissamfélags og er mikilvægt að háskólinn sé frumkvöðull í þeirri vinnu, m.a. með því að leitast við að hafa sem fjölbreyttastan hóp starfsfólks og nemenda, ásamt því að sinna grunnrannsóknum á sviði jafnréttismála og undirbúa nemendur fyrir þátttöku í samfélaginu.

Áskoranir í háskólasamfélagi nútímans eru af ýmsu tagi. Setja þessar áskoranir sinn svip á líf, nám og starf. Aukin samkeppni í námsumhverfinu og í fjárveitingum mótar starfs-, rannsóknar- og námsumhverfi, og hefur margþætt og djúptæk áhrif á möguleika fólks til að samræma einkalíf og vinnu. Því er mikilvægt að háskólasamfélagið vinni að því að skapa jafnvægi milli einkalífs, náms og starfs.

Jafnframt hefur nemendum og starfsfólki af erlendum uppruna fjölgað undanfarin ár og mun sú þróun halda áfram í samræmi við framtíðarsýn Háskóla Íslands. Því þarf í auknum mæli að koma til móts við þarfir þessa hóps sem og annarra jaðarsettra hópa, til dæmis með tilliti til fötlunar og hinseginsjónarhorns í starfi Háskóla Íslands. Er slíkt í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna. Heimsmarkmiðin tengjast ekki einungis rannsóknum og kennslu. Þau árétta að umhverfið og háskólasamfélagið taki mið af fjölbreyttum þörfum nemenda og starfsfólks og spegli þær okkur öllum til hagsbóta. Í því sambandi er minnt á að í HÍ26 kemur fram að taka eigi mið af hugmyndafræði algildrar hönnunar við hönnun nýbygginga, endurbætur á eldra húsnæði, og hönnun háskólasvæðisins alls.

Jafnréttisáætlun Háskóla Íslands 2024-2026 leggur stefnu Háskóla Íslands 2021-2026 til grundvallar. Þá grundvallast áætlunin á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. lög nr. 97/1995. Jafnréttisáætlun Háskóla Íslands byggist á:

• lögum nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna
• lögum nr. 85/2018 um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna
• lögum nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði

og tekur mið af:

• ákvæðum laga nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir
• Sáttmála SÞ um réttindi fatlaðs fólks
• lögum nr. 80/2019 um kynrænt sjálfræði

Jafnframt tekur áætlunin mið af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, einkum því fjórða (menntun fyrir öll) og fimmta markmiðið (jafnrétti kynjanna). Háskólinn gætir þess að allt starfsfólk, óháð kyni, fái jöfn laun og njóti sömu kjara fyrir sömu eða jafnverðmæt störf (sbr. 6. grein laga nr. 150/2020 og 9. gr. laga nr. 86/2018).

Samþætting kynja- og jafnréttissjónarmiða liggur til grundvallar áætluninni og skal gæta kynjasamþættingar við alla stefnumótun og áætlanagerð (sbr. 30. gr. laga nr. 150/2020) og jafnrétti skal fléttað inn í starfsemi skólans. Einnig þarf að sjá til þess að starfsfólk og stjórnendur fái reglulega fræðslu um jafnréttismál (sbr. 30. grein laga nr. 150/2020 og 7. grein laga nr. 86/2018) og er þetta útfært nánar í aðgerðum jafnréttisáætlunar.

Í áætluninni er lögð áhersla á að tryggja starfsfólki og nemendum lögboðin réttindi, eftir því sem við á, samkvæmt 6.-7., 12.-15., 28. og 30. gr. laga nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Einnig byggir jafnréttisáætlun á niðurstöðum skýrslunnar Staða og þróun jafnréttismála við Háskóla Íslands 2016-2021 þar sem lagt er mat á stöðu jafnréttismála við Háskóla Íslands og stöðu þekkingar á jafnréttismálum.

Stjórnendur í HÍ skulu tryggja að öll kyn njóti sömu möguleika til endurmenntunar, símenntunar og starfsþjálfunar og til að sækja námskeið sem haldin eru til að auka hæfni í starfi eða til undirbúnings fyrir önnur störf, sbr. 12. gr. laga nr. 150/2020. Eins og fram kemur í sömu grein þá skal sjá til þess að starf sem laust er til umsóknar standi opið jafnt konum, körlum og fólki með hlutlausa skráningu kyns í þjóðskrá, sbr. þó 2. mgr. 16. gr.

Jafnframt skulu stjórnendur í HÍ gera nauðsynlegar ráðstafanir til að gera starfsfólki kleift að samræma starfsskyldur sínar og ábyrgð gagnvart fjölskyldu, sbr. 13. gr. laga nr. 150/2020, þ.m.t. að starfsfólki sé auðveldað að koma aftur til starfa eftir fæðingar- og foreldraorlof eða leyfi vegna fjölskylduaðstæðna. Áætlun um samræmingu vinnu og fjölskyldulífs.

Ábyrgð á jafnrétti í Háskóla Íslands er dreifð og sameiginleg, en endanleg ábyrgð á jafnréttisstarfi skólans hvílir á yfirstjórn hans, þ.e. háskólaráði og rektor.

Áætlunin nær til alls starfsfólks og nemenda sem í sameiningu bera ábyrgð á að koma í veg fyrir mismunun og leggja sitt af mörkum til að skapa háskólasamfélag sem einkennist af virðingu, skilningi og umburðarlyndi.

Jafnréttisnefnd fer með umsjón jafnréttismála í umboði rektors og háskólaráðs. Ráð um málefni fatlaðs fólks hefur í umboði rektors og háskólaráðs umsjón með málefnum þess og nemenda með sértæka námsörðugleika í Háskóla Íslands. Jafnréttisfulltrúi hefur á vegum stjórnsýslu Háskóla Íslands yfirumsjón með jafnréttismálum í samvinnu við jafnréttisnefnd og ráð um málefni fatlaðs fólks. Jafnréttisfulltrúi fylgir eftir jafnréttisáætlun Háskóla Íslands, stuðlar að því að jafnréttismál séu sjálfsagður þáttur í starfi skólans og er til ráðgjafar telji einstaklingar sig ekki njóta jafnréttis eða verða fyrir mismunun.

Hvert fræðasviðanna fimm, svo og sameiginleg stjórnsýsla, skulu setja sér aðgerðaáætlun um jafnréttismál sem byggist á jafnréttisáætlun þessari. Forsetar fræðasviða, framkvæmdastjóri og sviðsstjórar sameiginlegrar stjórnsýslu bera ábyrgð á að einstökum ákvæðum jafnréttisáætlunarinnar sé framfylgt innan starfssviðs hvers og eins.

Vakin er sérstök athygli á fagráði háskólans og verklagsreglum um viðbrögð gegn kynbundnu ofbeldi, kynbundinni og kynferðislegri áreitni, sem og ofbeldi og einelti, sem finna má á jafnretti.hi.is, og þeirri skyldu háskólaborgara að tilkynna um brot sem viðkomandi telur sig hafa rökstuddan grun eða vitneskju um. Hver sem tekur við kvörtun eða tilkynningu um brot skal umsvifalaust vísa erindinu til fagráðsins til faglegrar meðferðar.

Fyrsta jafnréttisáætlun Háskóla Íslands var samþykkt af háskólaráði árið 2000 og er þessi jafnréttisáætlun sú sjöunda sem skólinn setur sér.

Jafnréttisáætlun 2024-2026 var unnin af jafnréttisnefnd undir stjórn formanns nefndarinnar, í samvinnu við jafnréttisfulltrúa. Var boðað til stefnufundar þar sem þátt tóku fulltrúar í jafnréttisnefndum innan skólans, fulltrúar stúdenta, hagaðilar og sérfræðingar innan skólans. Á þeim fundi komu fram tillögur að aðgerðum sem mynduðu grunn að jafnréttisáætlun.

Jafnréttisáætlunin gildir í þrjú ár og skal endurskoðuð að þeim tíma liðnum, það er fyrir árslok 2026. Skýrsla um stöðu og þróun jafnréttismála skal unnin á fimm ára fresti og er gert ráð fyrir að næsta skýrsla fjalli um tímabilið 2022-2026 og komi út árið 2027.

1.1

• Aðgerð: Fræðsluáætlun um jafnrétti, með árlegri fræðslu fyrir allt fastráðið starfsfólk HÍ í formi fræðslumyndbanda, umræðufunda og vinnustofa, m.a. um hinsegin mál, öráreitni, kynferðislega áreitni, fjölmenningarfærni og fleira
• Ábyrgð: Jafnréttisfulltrúi í samvinnu við mannauðssvið og jafnréttisnefnd
• Ár: 2024, 2025, 2026

1.2

• Aðgerð: Kanna möguleika á að hlutverki umboðsmanns hinsegin fólks verði komið á
• Ábyrgð: Rektor í samvinnu við jafnréttisfulltrúa
• Ár: 2025

1.3

• Aðgerð: Árlegur fundur formanns jafnréttisnefndar og jafnréttisfulltrúa með rektor, þar sem farið er yfir framkvæmd áætlunar sem hluta af stefnu skólans (HÍ26) og fjármögnun áætlunar
• Ábyrgð: Jafnréttisnefnd HÍ í samvinnu við rektor og jafnréttisfulltrúa
• Ár: 2024, 2025, 2026

1.4

• Aðgerð: Jafnréttisdagar haldnir árlega
• Ábyrgð: Jafnréttisfulltrúi í samvinnu við jafnréttisnefnd, ráð um málefni fatlaðs fólks, fjölmenningarfulltrúa, markaðs- og samskiptasvið og deild stafrænnar kennslu og miðlunar
• Ár: 2024, 2025, 2026

1.5

• Aðgerð: Tryggja aðkomu nemenda að jafnréttisstarfi HÍ, með árlegum samráðsfundi jafnréttisfulltrúa, Stúdentaráð Háskóla Íslands og hagsmunafélögum nemenda í jafnréttismálum
• Ábyrgð: Jafnréttisfulltrúi í samvinnu við stúdentaráð, og í samráði við femínistafélag HÍ og Q - félag hinsegin stúdenta
• Ár: 2024, 2025, 2026

1.6

• Aðgerð: Gera tillögur að mentorakerfi fyrir nemendur með innflytjendabakgrunn í námi við HÍ
• Ábyrgð: Fjölmenningarfulltrúi í samvinnu við jafnréttisfulltrúa
• Ár: 2026

1.7

• Aðgerð: Stuðla að góðu samstarfi innlendra háskóla í jafnréttismálum, með þátttöku í samráðsvettvangi jafnréttisfulltrúa háskólanna (tveir samráðsfundir árlega og samstarf um Jafnréttisdaga)
• Ábyrgð: Jafnréttisfulltrúi
• Ár: 2024, 2025, 2026

1.8

• Aðgerð: Reglulegir fræðslumolar um jafnréttismál kynntir á skjám bygginga HÍ
• Ábyrgð: Jafnréttisnefnd
• Ár: 2024, 2025, 2026

1.9

• Aðgerð: Jafnréttisnefnd stingur upp á 3-6 verkefnum fyrir nemendur í námskeiði um hagnýtingu jafn­réttisfræða til að vinna um starfsemi á fræðasv­iðum, deildum og sameiginlegri stjórnsýslu
• Ábyrgð: Jafnréttisnefnd í samvinnu við umsjónarkennara kynjafræðináms og jafnréttisfulltrúa
• Ár: 2024, 2025, 2026

1.10

• Aðgerð: Skapa skýra umgjörð fyrir tölulegar upplýsingar um innflytjendur í háskólanámi
• Ábyrgð: Forseti Hugvísindasviðs, í samvinnu við jafnréttisfulltrúa og gæðastjóra
• Ár: 2024

1.11

• Aðgerð: Tryggja eftirfylgni með jafnréttisáætlun HÍ á fræðasviðum með því að jafnréttisnefndir fræðasviða geri aðgerðaáætlun sem tekur mið af jafnréttisáætlun HÍ og leggi fyrir sviðsforseta/-stjórn til afgreiðslu. Jafnréttisnefnd fræðasviðs fundar a.m.k. árlega með sviðsstjórn þar sem gerð er grein fyrir starfinu og rætt um þörf á aðkomu og stuðningi stjórnenda við einstakar aðgerðir
• Ábyrgð: Jafnréttisnefndir fræðasviða
• Ár: 2024, 2025, 2026

1.12

• Aðgerð: Tryggja eftirfylgni með jafnréttisáætlun HÍ í sameiginlegri stjórnsýslu, með því að jafnréttisnefnd sameiginlegrar stjórnsýslu geri aðgerðaáætlun sem tekur mið af jafnréttisáætlun HÍ, og leggi fyrir framkvæmdastjóra stjórnsýslu. Jafnréttisnefnd stjórnsýslu fundar a.m.k. árlega með framkvæmdastjóra stjórnsýslu, þar sem gerð er grein fyrir starfinu og rætt um þörf á aðkomu og stuðning stjórnenda við einstakar aðgerðir
• Ábyrgð: Jafnréttisnefnd sameiginlegrar stjórnsýslu
• Ár: 2024, 2025, 2026

• Aðgerð: Fræðsla um kynferðislega áreitni og ofbeldi innan akademíu fyrir doktorsnema og leiðbeinendur ásamt námskeiði fyrir leiðbeinendur doktorsnema þar sem farið er yfir skyldur og ábyrgð í tengslum við leiðbeiningu. Þjálfun leiðbeinenda feli m.a. í sér leiðbeiningar um a) samskipti og valdajafnvægi milli leiðbeinanda og doktorsnema; b) hvernig leiðbeinandi skapar inngildandi (e. inclusive) umhverfi; c) hvert sé hægt að leita með mál (m.a. til umboðsmanns, fagráðs, mannauðssviðs, stéttarfélags, Miðstöðvar framhaldsnáms og Félag doktorsnema og nýdoktora
• Ábyrgð: Miðstöð framhaldsnáms í samvinnu við mannauðssvið og umboðsmann doktorsnema
• Ár: 2025, 2026, Árlega eftir það

6.2

• Aðgerð: Skapa vettvang fyrir samstarf á milli doktorsnema og nýdoktora á mismunandi fræðasviðum sem eru með viðfangsefni sem snerta jafnréttismál. Málþing á tveggja ára fresti
• Ábyrgð: Félag doktorsnema og nýdoktora í samvinnu við jafnréttisnefnd og jafnréttisfulltrúa
• Ár: 2024, 2026

6.3

• Aðgerð: Kanna möguleika á hækkun starfshlutfalls umboðsmanns doktorsnema
• Ábyrgð: Rektor í samvinnu við aðstoðarrektor vísinda
• Ár: 2025

6.4

• Aðgerð: Vinnustofa um hönnun rannsókna m.t.t. kynjasjónarmiða
• Ábyrgð: Vísinda- og nýsköpunarsvið í samvinnu við jafnréttisfulltrúa og rannsóknarstjóra fræðasviða
• Ár: 2024