Ræða Kristínar Ingólfsdóttur, rektors HÍ, við brautskráningu í dag
Forseti Íslands, Fyrrverandi forseti Íslands. Kandídatar, fjölskyldur. Fyrrverandi háskólarektorar. Starfsfólk og fulltrúar í háskólaráði Háskóla Íslands. Góðir gestir.
Brautskráningardagur markar jafnan hátíðarstund í lífi kandídata og þeirra nánustu, mikilvægan áfanga á lífsleiðinni. Þetta er jafnframt gleðidagur fyrir alla sem starfa í Háskóla Íslands. Hver árgangur stúdenta flytur með sér ný viðhorf og nýjar spurningar. Þið sem útskrifist hér í dag hafið þannig endurnýjað skólann og hjálpað til að gera hann sterkari og betri. Ég færi ykkur því bæði þakkir og einlægar hamingjuóskir fyrir hönd okkar allra sem störfum í Háskóla Íslands.
---
Kæru kandídatar
Við Íslendingar eigum listamenn og íþróttamenn sem skara framúr á heimsvísu. Við þekkjum nöfn þeirra og fylgjumst stolt með afrekum þeirra. Við eigum líka afburða vísindamenn, þótt minna sé fjallað um afrek þeirra í fjölmiðlum. Til að mynda þekkja sennilega fáir nafn Karls Tryggvasonar, prófessors og aðstoðarrektors við Karolinska háskólann í Stokkhólmi. Karl á sæti í Nóbelsnefndinni sem velur verðlaunahafa í læknisfræði og lífeðlisfræði. Hann var áður prófessor í Finnlandi og tók virkan þátt í áætlun stjórnvalda um uppbyggingu vísinda og menntunar í kjölfar kreppunnar sem þar skall á upp úr 1990. Karl hélt nýlega fyrirlestur á málþingi menntamála-ráðuneytisins þar sem hann lýsti áherslum í starfi Karolinska háskólans. Eftir fyrirlesturinn var Karl spurður hvernig Ísland og Háskóli Íslands ættu að byggja upp til framtíðar.
Karl lagði áherslu á tvennt:
Í fyrsta lagi sagðist hann telja að stjórnvöld ættu að leggja megináherslu á fjármögnun vísinda og menntunar, með sama hætti og stjórnvöld í Finnlandi gerðu í kreppunni og eins og sænsk stjórnvöld eru að gera í dag.
Í öðru lagi taldi hann að Háskóli Íslands ætti, líkt og Karolinska, að miða hátt og hlúa að því sem best er gert.
Karl lagði áherslu á að stærð þjóðar eða háskóla skipti engu máli hvað varðar markmiðasetningu og líkur á árangri. Hann sagði máli sínu til stuðnings frá vísindamanni sem starfaði í litlu samfélagi í afskekktum bæ í Finnlandi. Sem áhugamaður um fjallgöngur hafði maðurinn sérstakan áhuga á að bæta símsamband í fjalllendi í austurhluta Finnlands, nálægt rússnesku landamærunum. Í leit að lausn kviknaði hugmynd sem varð kveikjan að Nokia farsímum.
Boðskapur sögunnar var tvíþættur. Annars vegar að stórar hugmyndir geti orðið að veruleika í litlum samfélögum. Í öðru lagi að lykillinn að því að þessi hugmynd varð að mikilvægum þætti í efnahagslegri uppbyggingu í Finnlandi var að vísindamaðurinn starfaði í umhverfi sem byggt hafði verið markvisst upp til að styðja þekkingarleit af þessu tagi. Sagan er áminning til okkar um, að það uppsker hver sem hann sáir. Ef við stöndum rétt að uppbyggingu og stuðningi við háskólana sköpum við frjóan jarðveg fyrir nýsköpun af öllu tagi. Það er mikilvægt á þessum erfiðu tímum að okkur takist að skapa þann skilning í samfélaginu og meðal ráðamanna á því, að nú þegar Ísland stendur á krossgötum sé Háskóli Íslands og háskólarnir í heild ekki viðfangsefni til niðurskurðar heldur lykill að lausn vandans. En til þess þarf getu til að hugsa stórt. Það örlar á þeirri hugsun í íslensku samfélagi, eftir atgang síðustu missera, að við megum ekki lengur leyfa okkur að hugsa stórt. Þetta eru sennilega eðlileg viðbrögð við því sem á undan er gengið. En við megum fyrir alla muni ekki láta taka frá okkur viljann til að byggja að nýju, getu til að hugsa stórt og staðfastan ásetning.
Háskóli Íslands hefur sett sér háleit markmið. Það er hlutverk skólans að leggja af mörkum til þess að skapa hér gott samfélag. Við gerum það með því að styðja við uppbyggingu atvinnulífs sem byggir á þekkingarsköpun og skapar svigrúm og tækifæri fyrir vel menntað fólk. Við gerum það með því að skerpa sýn okkar á samfélagið og þróun þess. Til að sinna þessu hlutverki verðum við að vera fær um að hugsa stórt, setja okkur ögrandi markmið og sækja að þeim af miklum krafti. Það er vissulega þyngra undir fæti í starfi skólans vegna þeirra atburða sem hér hafa orðið í efnahagslífi, atvinnulífi og þjóðlífi undanfarin misseri. En vegna þessara atburða er viðfangsefni skólans brýnna en ella. Það er einmitt við kringumstæður sem þessar sem þörfin fyrir að hugsa stórt verður nauðsyn.
Undanfarin ár hafa verið tími sóknar í starfi Háskólans. Við höfum sett ögrandi markmið í starfinu og hert kröfur um árangur. Við leggjum viðurkennda alþjóðlega mælikvarða á starf skólans. Á lista OECD um vísindastarf í löndum samtakanna, sem tekur tillit til fólksfjölda, kemur eftirfarandi í ljós: Ísland er í 5. sæti landa OECD þegar horft er til birtra greina í kröfuhörðustu alþjóðlegum vísindatímaritum. Langflestar greinanna koma frá Háskóla Íslands og stofnunum tengdum honum. Slíkum birtingum frá Háskóla Íslands hefur fjölgað um 55% á þremur árum. Þetta er árangur sem við erum stolt af. Ísland er í 2. sæti á OECD listanum þegar litið er til tilvitnana í vísindagreinar. Þetta er mælikvarði á mikilvægi og áhrif greinanna. Tilvitnunum í greinar vísindamanna Háskóla Íslands hefur á þremur árum fjölgað um 76%. Til viðbótar þessu má nefna að vísindamenn við skólann sækja nú hérumbil 60% meira fjármagn í alþjóðlega samkeppnisstyrki en fyrir þremur árum.
Á undanförnum árum höfum við lagt mikla áherslu á að stækka skólann og styrkja með því að leita samstarfs við virta erlenda háskóla. Þótt Háskóli Íslands sé lítill í alþjóðlegum samanburði er hann eftirsóttur til samstarfs. Það má rekja til þess árangurs sem skólinn hefur náð í vísindastarfi og einnig til þess að nemendur frá Háskóla íslands hafa náð afbragðsárangri í framhaldsnámi við erlenda háskóla. Hvoru tveggja hefur mikið að segja fyrir orðspor skólans, og hefur opnað fyrir samstarf við stofnanir í Evrópu, Bandaríkjunum og Asíu, og skapað þannig nemendum Háskólans tækifæri til að taka hluta af námi sínu við þessar stofnanir án þess að greiða skólagjöld.
Á undanförnum árum höfum við jafnframt byggt upp vísindasamstarf við virtar stofnanir á borð við Harvard, Caltech, Stanford og Kaliforníuháskóla í Bandaríkjunum; Cambridge, Oxford og King´s College í Bretlandi, Sorbonne í Frakklandi, virtustu háskóla á Norðurlöndum og lengi má telja. Með þessum skólum vinnur Háskóli Íslands að mjög fjölþættum vísindaverkefnum.
Í Asíu hafa orðið til feikilega öflugar stofnanir á ýmsum vísinda- og fræðasviðum, sem Háskóli Íslands tengist með ýmsum hætti. Þetta eru lönd sem veðja á háskólauppbyggingu til að styðja við hagvöxt og sókn í átt til betri lífskjara. Ég átti þess kost í haust að ferðast til Japan í boði japanskra stjórnvalda. Þar sá ég glöggt hversu miklu samstarfssamningar við japanska háskóla hafa skilað. Nemendur sem læra japönsku við Háskóla Íslands hafa sótt nám á 3. námsári við þessa samstarfsháskóla sér að kostnaðarlausu. Að námi loknu hafa opnast spennandi atvinnumöguleikar og opnast leiðir inn í japanska háskóla til að leggja stund á nám í greinum þar sem Japanir hafa forskot. Meðal samstarfsskóla í Kína má nefna Peking háskóla í Beijing og Fudan háskóla í Shanghai, sem báðir eru í röð fremstu menntastofnana í heimi. Árið 2008 var sett á laggirnar svokölluð Konfúsíusarstofnun við Háskóla Íslands, ein í flokki 280 sambærilegra stofnana við háskóla víða um heim sem vinna að því að efla fræðslu um Kína og kínverska menningu. Meðal annarra skóla og vísindastofnana í Asíu sem Háskóli Íslands vinnur með eru orku- og umhverfisstofnunin TERI á Indlandi. Í undirbúningi er samningur við Jawaharlal Nehru háskólann í Delhi og Rannsóknastofnun hafsins í Suður Kóreu sem stendur framarlega í rannsóknum sem snerta fiskveiðistjórnun, hagfræði og líffræði hafsins. Samningar við erlenda háskóla, styrkja og stækka íslenskt menntakerfi án útgjalda og skapa nemendum ómetanleg tækifæri og lífsreynslu.
Háskóli Íslands er þannig í senn íslenskur háskóli og alþjóðlegur. Íslenskur í þeim skilningi að hann rækir þau sérkenni sem einkenna íslenskt samfélag, tungu og þjóðmenningu; alþjóðlegur í þeim skilningi að hann leggur áherslu á að veita hingað straumum þekkingar hvaðanæva.
Okkur verður tíðrætt um að Háskólinn þurfi að skapa umhverfi og jarðveg fyrir framfarir í vísindum og nýsköpun í atvinnulífi. En það er ekki síður hlutverk skólans að efla þekkingu í þeim atvinnugreinum sem fyrir eru. Veigamesti hluti útflutningstekna Íslendinga kemur frá matvælaframleiðslu. Háskóli Íslands og Matís hafa ákveðið að vinna saman að því að efla nám í matvælafræði og skapa ný og spennandi tækifæri fyrir nemendur og styrkja þannig greinina.
Orkunýting og stóriðja eiga stóran sess í atvinnulífinu og innan skólans er áhersla á kennslu og rannsóknir á grunnþáttum sem tengjast þessum greinum. Þar skipa rannsóknir á endurnýjanlegum orkugjöfum, umhverfismálum og auðlindastjórnun stórann sess ásamt rannsóknum á leiðum til að bregðast við fyrirsjáanlegum afleiðingum loftslagsbreytinga. Ferðaþjónusta er enn ein lykilatvinnugrein og skólinn þjónar henni meðal annars með námi í ferðamálafræði sem tekur til kennslu og rannsókna á náttúruauðlindum landsins, umhverfisgæðum, menningarauðlindum og viðskiptafræði. Með þessari þverfaglegu nálgun er unnið að því að styrkja greinina og efla fagmennsku.
Gæfa Háskóla Íslands hefur frá upphafi verið sú að hafa haft á að skipa afburðafólki. Í gær var til moldar borinn Ármann Snævarr, prófessor og fyrrverandi rektor Háskóla Íslands og síðar hæstaréttardómari. Ármann hafði alla tíð skýra framtíðarsýn fyrir Háskóla Íslands og var til síðasta dags vakinn og sofinn yfir hagsmunum skólans. Stórhugur Ármanns kemur glöggt fram í ræðu sem hann hélt 1963, en þar sagði hann: „Framfarir og velgengni mannkyns velta ekki sízt á því, hversu háskólum og öðrum vísindastofnunum vegnar, og það er félagsleg reynsla, að þau ríki, sem bezt búa að háskólum og öðrum vísindastofnunum, verða einnig í fararbroddi um framleiðslu og framfarir. Vísindin eru sterkasta aflið í nútímaþjóðfélögum (...) og þau ríki, sem viðurkenna ekki þessi frumsannindi, hljóta að dragast aftur úr og staðna.“ Þessi orð sem Ármann lét falla fyrir hartnær hálfri öld, eiga sterkan samhljóm með þeim sjónarmiðum sem ég hef rakið hér í dag úr stefnu Háskóla Íslands. Þau eiga líka vel við sem vegvísir fyrir stjórnvöld í samtímanum sem leita leiða til að byggja hér upp að nýju.
Kæru kandídatar,
Á tíunda ári nýrrar þúsaldar gangið þið héðan út til móts við breytt Ísland. Þið gangið til nýrra verka í samfélaginu. Til þessara verka, til þessarar ferðar hefur skólinn nestað ykkur eftir bestu getu og nú reynir á ykkur sjálf. Það styrkir vonandi orkuna og hvessir viljann, eins og segir í ljóðinu sem sungið verður hér á eftir, að viðfangsefnin eru stór og ögrandi. Á ykkar kynslóð byggjum við vonir um nýtt Ísland, endurnýjaðan þrótt og bjarta framtíð. Ég vona að þið hafið notið þess að vera í Háskóla Íslands, að þið hafið fengið hér drjúgt veganesti, öðlast hér þroska en einnig hnýtt hér bönd vináttu sem endast ykkur ævina.
Ég bið ykkur allrar blessunar.
27.2.2010 14:49
