Jón Snorri Snorrason: atvinnulífið kallar á endurskipulagningu
Í 4 tbl. Frjálsrar verslunar 2010 er grein eftir Jón Snorra Snorrason lektor við Viðskiptafræðideild. Hann fjallar um fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja. Greinina má sjá hér:
Skoðun
Fjárhagsleg endurskipulagning
Jón Snorri Snorrason, lektor við viðskiptafræðideild Háskóla Íslands, fjallar hér um fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja eftir hrunið. Hann segir bráðnauðsynlegt að bankarnir greini á milli fyrirtækja sem eru í skuldavanda og flokki þau sem eru lífvænleg og rekstrarhæf frá þeim sem eru raunverulega gjaldþrota.
Fjárhagsleg endurskipulagning fyrirtækja er mál málanna í atvinnulífinu og ljóst að miklar breytingar blasa við í mörgum atvinnugreinum, þar sem samrunar, yfirtökur, stjórnenda- og eigendaskipti og gjaldþrot verða áberandi. Fjárhagsleg endurskipulagning fyrirtækja verður hins vegar aldrei nema með góðu samspili fjármála- og viðskiptalífsins – og nýrri hugsun um mikilvægi þess að flokka fyrirtæki og endurskipuleggja þau sem eru lífvænleg.
Atvinnulífið kallar á þessa endurskipulagningu og að henni verði hraðað – sem og að vextir verði lækkaðir og bankar hefji að lána fyrirtækjum.
Koma þarf á jafnvægi í efnahagskerfinu til að traust komist á. Fyrr verður varla hægt að fara í nauðsynlega fjárhagslega endurskipulagningu. Skýrar reglur um góða viðskiptahætti verða sömuleiðis að koma til. Ferlið þarf að vera opið.
Skipan mála við endurskipulagningu fyrirtækja skiptir sköpum um það hversu hratt atvinnulífinu tekst að vinna sig út úr yfirstandandi efnahagskreppu. Mjög skuldsett fyrirtæki, sem eru þó rekstrarhæf, draga frekar úr efnahagsbata á meðan ekkert er að gert gagnvart þeim – og því er stóra spurningin sú hvernig eigi að meðhöndla þessi fyrirtæki.
Ein afleiðing hrunsins er að dregið hefur úr allri lánafyrirgreiðslu bankanna til atvinnulífsins og bitnar það á öllum fyrirtækjum, góðum sem slæmum. Tregða bankanna til að lána til atvinnulífsins tefur og hamlar uppbyggingu atvinnulífsins – tefur sjálfa endurreisnina.
Það þarf að greina fljótt og vel hvaða fyrirtæki eru lífvænleg og rekstrarhæf til að auðvelda bönkunum útlán og uppbyggingu atvinnulífsins. Það er vandasamt verkefni en hins vegar bráðnauðsynlegt. Órekstrarhæf fyrirtæki taka til sín fjármagn frá bönkunum, sem kann að tapast, en trufla og skekkja á meðan samkeppni.
Vandinn er að þegar hin fyrirtækin, sem metin eru ólífvænleg, eru látin fara í þrot mun það auka á atvinnuleysi og jafnvel kalla á sértækar aðgerðir stjórnvalda. Að finna rétta lausn er hið brýna en erfiða verkefni undir þessum kringumstæðum.
Endurskipulagning fjármálakerfisins er frumforsenda þess hve hratt og vel gengur að endurreisa atvinnulífið og þar er umfangsmesta verkefnið að meta virði útlána sem nýju bankarnir hafa tekið yfir. Þessi útlán vega sömuleiðis þyngst í fjárhagslegri endurskipulagningu fyrirtækja og meðferð þeirra skiptir sköpum um það hvernig bankarnir geta sinnt því hlutverki sínu að að veita atvinnulífinu fyrirgreiðslu.
Stærsta verkefni fjármálakerfisins er að greina fyrirtæki, sem eru verðmætari í rekstri en við upplausn, þ.e. eru rekstrarhæf. Það gefur í leiðinni svar við því hvaða fyrirtæki eru verðmætari sem þrotabú en að vera í áframhaldandi rekstri.
Kjarni málsins er að fjármagn til þeirra fyrirtækja, sem eru ekki lífvænleg og verðmætari sem þrotabú, leiðir til verri afkomu banka síðar og hefur skaðleg áhrif á þá markaði sem þessi yfirteknu fyrirtæki bankanna keppa á með aðstoð þeirra. Það er ennfremur dýrt að halda þeim gangandi og skekkir samkeppnisstöðu keppinautanna, sem eru með lífvænlegan rekstur, og gerir þeim erfiðara með að standa í skilum.
Ef ekki er unnið hratt og vel í þessari flokkun fyrirtækja er hættan sú að verið sé að vernda skuldsett fyrirtæki frá því að fara í eðlilega gjaldþrotameðferð. Tryggja þarf að eingöngu þau fyrirtæki fari í þrot sem ekki reynast lífvænleg við ítarlega skoðun.
The London Approach
The London Approach er aðferðafræði sem Englandsbanki hefur þróað og byggist á samstarfi á milli fjármálafyrirtækja til að vinna með lífvænlegum fyrirtækjum sem eru í fjárhagsvanda og skulda mörgum lánardrottnum.
Markmiðið er að koma í veg fyrir að þessi fyrirtæki fari í gjaldþrot vegna úrræðaleysis eða ósamkomulags kröfuhafa. Matsaðferðin byggist á því að ítarlegum upplýsingum er safnað um stöðu fyrirtækjanna og samkeppnisumhverfi þeirra og rekstrarhæfi þeirra metið.
Á meðan á þessari vinnu stendur skuldbinda lánardrottnar sig til þess að ganga ekki að fyrirtækjunum, þrátt fyrir vanskil, eða bæta stöðu sína umfram aðra. Frysting lána er algengasta aðferðin sem beitt er á meðan þau eru í þessari skoðun. Forsendan, sem allir vinna eftir, er að verið sé að endurskipuleggja þau af kostgæfni og vernda hagsmuni – sem og þau verðmæti sem í þeim eru.
Verklagsreglur hafa þróast hér á landi í þessum efnum og hefur þessi aðferðafræði verið höfð að leiðarljósi.
Fyrirtæki eru flokkuð sem lífvænleg og rekstrarhæf á þeim forsendum að þau hafi jákvætt sjóðsstreymi, sem er forsenda fyrir að hægt sé að greiða af skuldum, og að greiðslubyrði lána sé löguð að greiðsluþoli skv. sjóðsstreymi. Sem aftur er forsenda fyrir mati á heildarskuldastöðu eftir endurskipulagningu.
Loks er lagt mat á það hvort endurskipuleggja þurfi starfsemi fyrirtækjanna, t.d. með samruna, svo hægt sé að ná upp aukinni framleiðni í atvinnugreininni. Einnig er unnið út frá því að rekstraráætlanir styðji áframhaldandi rekstur og að traust ríki milli fyrirtækis og banka um samvinnu og upplýsingagjöf.
Brýnt er að tryggja gegnsæi í ákvörðunartöku bankanna og hlutlæga fyrirgreiðslu. Hún byggist á því að fyllsta samræmis sé gætt í úrlausnum fyrirtækja en það verður best gert með því að allar ákvarðanir fari í gegnum þekkt ferli og þær séu rökstuddar. Hér gegna hinir nýskipuðu umboðsmenn viðskiptavina í bönkunum veigamiklu hlutverki, en þeir eiga að gæta þess að bankarnir mismuni ekki viðskiptavinum með óeðlilegum hætti.
Hlutverk núverandi eigenda sem stjórnenda?
Til þess að atvinnulífið nái sér fljótt aftur er nauðsynlegt að meta hverjir séu hæfastir og njóta mests trausts til að stjórna fyrirtækjum í skuldavanda. Háværar kröfur eru um nauðsyn þess að skipta um eignarhald margra fyrirtækja við fjárhagslega endurskipulagningu þeirra.
Það er eðlilegur gangur markaðarins að þegar fyrirtæki fara í þrot þá glati eigendur hlutafé sínu og hverfi frá rekstrinum. En á þetta líka við í fjárhagslegri endurskipulagningu?
Fyrir liggur að forsendubrestur varð í umhverfi allra fyrirtækja með erlend lán við kerfishrun bankanna og fall gjaldmiðilsins. Eigendur og stjórnendur fengu ekki við neitt ráðið þegar umhverfið féll saman og forsendur brustu á einni nóttu. Þess vegna er eðlilegt að bankar skoði vel hver sé þáttur núverandi eigenda í þeim ógöngum sem fyrirtækin hafa ratað í.
Þegar haft er í huga að eigendur fyrirtækja eiga mestan þátt í nýsköpun og þróun fyrirtækja sinna og þeirri verðmætaaukningu, sem þar hefur myndast, hlýtur sú spurning að vakna hvort óeðlilegt og ósiðlegt sé að þeir komi áfram að rekstrinum. Ýmsir telja að svo sé. En gleymum því ekki að eigendahagsmunir eru mjög sterkt afl sem drífur starfsemina áfram.
Margir hafa augljóslega rekið fyrirtækin í mörg ár og byggt þau upp af alúð þótt þau séu í vanda vegna forsendubrests. Auðvitað spyrja margir sig að því líka hvort setja eigi eigendur allra fyrirtækja, sem glíma við greiðsluerfiðleika vegna bankahrunsins, í sama flokk. Þetta er erfitt viðfangsefni og ef til vill þarf að meta hvert fyrirtæki og tilvik fyrir sig – en það breytir því ekki að gæta þarf fyllsta samræmis þegar kemur að úrlausnum fyrirtækja.
Margir hafa þau sjónarmið, bæði innan og utan stjórnkerfis og bankanna, að telja sjálfa sig þess umkomna að koma að eignarhaldi fyrirtækja, stjórnun þeirra og rekstri, eingöngu út frá kröfunni um að núverandi eigendur skuli í öllum tilfellum hverfa á brott, þó svo að þeir hafi ekkert til saka unnið annað en að hafa átt fyrirtæki sem tóku erlend lán og stýrt þeim þegar forsendurbrestur varð við hrun bankanna og fall krónunnar.
Skuldavandinn getur augljóslega átt sér aðrar skýringar en að viðkomandi eigendur hafi verið óreiðumenn. Vandinn er vissulega skuldavandi, en hann þarf ekki endilega að vera rekstrarvandi. Ekki má horfa fram hjá því að eigendur og stjórnendur fyrirtækja í skuldavanda eru oft með yfirgripsmikla þekkingu og geta viðskiptavild og rekstrarhæfi fyrirtækjanna verið byggð á þeim.
Ég tel að best sé að að stefna að endurskipulagningu fyrirtækja án yfirtöku bankanna. En þegar bankarnir hafa neyðst til að koma að eignarhaldinu ætti stefna þeirra að vera að selja fyrirtækin eins fljótt og auðið er í opnu og gegnsæju söluferli.
Bankarnir telja sig verða að yfirtaka og reka fyrirtæki í skuldavanda tímabundið til að hámarka verðmæti þeirra. En bankar mega ekki leggja þessum fyrirtækjum lið í svo miklum mæli að það raski samkeppni, t.d. með mikilli markaðssókn eða verðlagningu sem eykur markaðshlutdeild þeirra. Það hlýtur að teljast óréttlátt – jafnvel þótt rökin séu að auka verðmætið svo auðveldara verði að selja fyrirtækin síðar.
Bankarnir hafa tekið yfir rekstur fjölmargra fyrirtækja í ólíkum atvinnugreinum í meira mæli en nokkru sinni áður hefur þekkst. Þeir segja sjálfir að þeir hafi fengið fyrirtækin í fangið, illu heilli, fremur en að þeir hafi sóst eftir að eignast þau. Rök þeirra eru að þeir séu að bjarga verðmætum. Vissulega hafa bankar áður átt fyrirtæki tímabundið til að gæta hagsmuna sinna og ekkert svosem við það að athuga. En á meðan fyrirtækjum er haldið gangandi af bönkunum í samkeppni við þá sem reyna að standa sig verður að gæta þess að samkeppnin skerðist ekki.
Ýmsar hættur eru fyrir hendi þegar bankarnir eru orðnir beinir þátttakendur í einstökum atvinnugreinum og oft helsti keppinautur viðskiptavina sinna. Helsta hættan er auðvitað sú að þessi fyrirtæki nái markaðsráðandi stöðu, ekki síst í ljósi þess að aðgangur þeirra að fjármagni er betri. Ef skuldir eru síðan felldar niður við sölu skekkist staða keppinautanna, sem njóta ekki skuldalækkana, enn frekar.
Bent hefur verið á að yfirtekin fyrirtæki í höndum bankanna geti bæði stundað undirboð og bankarnir beint viðskiptum þessara fyrirtækja til annarra fyrirtækja í eigu bankanna. Samkeppniseftirlitið hefur einmitt varað við þessu. Hér má vísa til bílamarkaðarins, en þar telja keppinautar, sem eru lífvænlegir og í einkaeigu, að bankarnir, sem hafi tögl og hagldir á markaðnum, hafi raskað samkeppni með inngripum sínum og ákvörðunum.
Samkeppni flýtir fyrir efnahagsbata
Við fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja er mikilvægt að hagsmunir neytenda og samfélagsins af virkri samkeppni séu hafðir að leiðarljósi umfram sérhagsmuni tiltekinna fyrirtækja. Virk samkeppni flýtir fyrir efnahagsbatanum.
Þess vegna er mikilvægt að þátttaka bankanna á samkeppnismörkuðum – í gegnum eign sína á fyrirtækjum – sé undir sérstakri smásjá Samkeppniseftirlitsins. Það verður t.d. að vera tryggt að bankar eigi og stjórni ekki fyrirtækjum lengur en þurfa þykir.
Bankakerfið verður að grípa fljótt til aðgerða til að endurreisa atvinnulífið svo lágmarka megi skaðann. Í atvinnulífinu finnst öllum þessi endurskipulagning taka of langan tíma og að bankarnir tregðist um of við að veita viðskiptalífinu fyrirgreiðslu – sem og að vextir séu lækkaðir.
Fjárhagsleg endurskipulagning fyrirtækja verður hins vegar aldrei nema með samspili fjármála- og viðskiptalífsins – þar sem staðið er saman og stefnt að sama markmiði.
Jón Snorri Snorrason, lektor við viðskiptafræðideild Háskóla Íslands.
6.7.2010 11:11
