Fimmtudaginn 27. janúar hefst hádegisfyrirlestraröð Miðstöðvar Lýðheilsuvísinda og Þjóðminjasafns Íslands í tilefni aldarafmælis Háskóla Íslands. Í fyrsta fyrirlestrinum fara Hrafn Tulinius prófessor emeritus og Laufey Tryggvadóttir klínískur prófessor yfir sögu og árangur krabbameinsrannsókna á Íslandi.
Erindi Hrafns kallast Forsaga og forsendur krabbameinsrannsókna á Íslandi. „Vísindalegar krabbameinsrannsóknir hófust ekki á Íslandi fyrr en á síðustu öld og því erfitt að giska á hversu tíð krabbamein voru hér fyrr á öldum,“ segir Hrafn en segir þó einhverjar vísbendingar um krabbameinstilfelli í gömlum annálum. „Það voru því mikil tímamót árið 1911 þegar lög voru samþykkt um að ekki mætti greftra lík nema dánarvottorð lægi fyrir.“
Frumkvöðlastarf Níelsar Dungal
Hrafn var yfirlæknir Krabbameinsskrár 1975-2001 og upplifði þar sjálfur mikla framþróun, en í fyrirlestri sínum fjallar hann um forsögu og forsendur krabbameinsrannsókna á Íslandi og gríðarlegt starf ýmissa sporgöngumanna á því sviði. Einn þeirra öflugastur var prófessor Níels Dungal. „Hann var mikill brautryðjandi vísindalegra læknisfræðirannsókna og segja má að hann hafi verið stórveldi á því sviði. Meðal mála sem hann beitti sér fyrir voru stofnun krabbameinsfélaganna og Krabbameinsskrár. Hann beitti sér einnig fyrir stofnun og fjármögnun Tilraunastöðvar Háskóla Íslands í meinafræði að Keldum árið 1948 og Erfðafræðinefndar Háskóla Íslands árið 1965,“ segir Hrafn.
„Með tilkomu Krabbameinsskrár árið 1953 var unnt að birta nýgengi krabbameina og hefur það verið gert á alþjóðavettvangi síðan 1966. Frá 1955 fóru að birtast greinar um krabbamein í Íslendingum og um krabbamein í einstökum líffærum, en efni þessara greina fyrsta áratuginn var byggt að miklu leyti á dánarvottorðum,“ segir Hrafn og bætir að með Krabbameinsskránni og ötulli vinnu íslenskra vísindamanna hafi smátt og smátt myndast traustur grundvöllur rannsókna á krabbameinum á Íslandi.
Góð skráning lykilatriði
Laufey Tryggvadóttir, klínískur prófessor og framkvæmdastjóri Krabbameinsskrár, fjallar um framlag Íslands til þekkingar á krabbameinum í erindi sínu. „Ísland hefur lagt sitt af mörkum og fylgst mjög vel með í rannsóknum á orsökum og eðli krabbameina. Við byggjum þar á framsýnum einstaklingum og framtaki Krabbameinsfélagsins, einstökum gagnagrunnum, hágæða heilbrigðiskerfi og síðast en ekki síst fyrsta flokks námi í líffræði og læknisfræði sem Íslendingum hefur staðið til boða,“ segir Laufey og bendir til að mynda á að rannsóknir á borð við rannsóknir Hrafns, sem staðfestu aukna brjóstakrabbameinsáhættu í mæðrum, dætrum og systrum kvenna með brjóstakrabbamein hafi skipt miklu máli. „Ættirnar hafa í framhaldi orðið mikilvægur efniviður fyrir rannsóknir á ættlægni og síðar fyrir rannsóknir annarra á arfgengum þáttum.“
Mikið rannsóknastarf
Um miðjan níunda áratuginn urðu miklar breytingar í krabbameinsrannsóknum þegar nýjungar og ör framþróun erfðatækninnar gerðu það mögulegt að leita að erfðabreytileika víða um erfðaefnið sem gæti tengst krabbameinum. „Fyrst og mest var leitað að genum sem gætu tengst brjóstakrabbameini. Þar var ættarsaga svo vel staðfest með faraldsfræðilegum rannsóknum og hefur okkur orðið töluvert ágengt í þeim efnum,“ segir Laufey en Íslendingar hafa meðal annars tekið þátt í mikilvægri fjölþjóðlegri vinnu við skilgreiningu á geni sem verndar okkur gegn brjóstakrabbameini.
Mikið starf er unnið á sviði krabbameinsrannsókna hérlendis, eins og sjá má af þeim fjölda vísindalegra greina sem birtast á ári hverju. „Að meðaltali birtast um 80 vísindagreinar árlega, sem eru afrakstur rannsakenda í krabbameinsfræðum á Landspítala-háskólasjúkrahúsi, Háskóla Íslands, Krabbameinsfélaginu og Íslenskrar erfðagreiningar. Þá tökum við þátt í ýmsum norrænum og fjölþjóðlegum samvinnuverkefnum á borð við krabbameinsspá, horfur norrænna og evrópskra sjúklinga sem og afleiðingar krabbameina í æsku, áhrif bólusetningar fyrir HPV og tengsl starfa, menntunar og krabbameina.“
Erindi Laufeyjar og Hrafns hefjast kl. 12, fimmtudaginn 27. janúar, í Þjóðminjasafninu og eru öllum opin.
Framlag til krabbameinsrannsókna
