Viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms
Samþykkt á 13. háskólafundi 21. maí 2004
1. Inngangur
Rannsóknatengt framhaldsnám, meistara- og doktorsnám er helsti vaxtarbroddurinn í starfi Háskóla Íslands og eitt mikilvægasta stefnumál hans. Uppbygging þess styrkir stöðu Háskólans sem alþjóðlega viðurkennds rannsóknaháskóla og gerir honum kleift að gegna hlutverki sínu sem æðsta menntastofnun þjóðarinnar.[1] Öflugur rannsóknaháskóli er frumskilyrði þess að efla samkeppnishæfni Íslands í vísindum, atvinnuþróun og menningu í þekkingarsamfélagi heimsins.
Mikill vöxtur hefur verið í framhaldsnámi við Háskólann á undanförnum árum. Gildir þetta hvort tveggja um fjölda meistara- og doktorsnema og fjölbreytni námsframboðs. Háskólinn hefur sett sér það markmið að hlutfall stúdenta í framhaldsnámi af heildarfjölda stúdenta við skólann verði að jafnaði um 20%.[2]
Doktorsnám tekur vanalega við að lokinni annarri prófgráðu (MA- eða MS-gráðu) frá háskóla og lýkur því með doktorsvörn, að jafnaði eftir 3-5 ár. Þótt flest meistaranám hvíli að nokkru leyti á rannsóknavinnu eða rannsóknaþjálfun stúdenta á þetta sérstaklega við um doktorsnámið þar sem höfuðáhersla er lögð á rannsóknir sem nemendur vinna undir handleiðslu leiðbeinenda. Doktorsnámið er því einnig nefnt rannsóknanám.
Doktorsnám er allajafna einstaklingsbundið nám og á bilinu 90e til 150e.
2. Skipulag doktorsnáms
Doktorsnám er skipulagt af deildum Háskólans sem bera ábyrgð á efni þess, uppbyggingu og framkvæmd. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga um Háskóla Íslands nr. 41/1999 skal háskólaráð setja almennar reglur um meistara- og doktorsnám og um vörn doktorsritgerða. Þessar almennu reglur eru í VI. kafla reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 458/2000, þar sem m.a. kemur fram að deildum Háskólans er heimilt að skipuleggja meistara- og doktorsnám í samræmi við þann ramma sem þar er settur. Nánari ákvæði um framhaldsnám eru svo í sérköflum reglnanna um einstakar deildir. Þær geta einnig sett sér frekari reglur um slíkt nám og skulu þær staðfestar af háskólaráði. Lærdómstitlar sem veittir eru við námslok eru tíundaðir í 54. gr. sameiginlegu reglnanna. Heimildarákvæði um meistara- og doktorsnám er í sérköflum reglnanna um hverja deild. Þá hafa allar deildir sett sérstakar reglur um framhaldsnám sem háskólaráð hefur staðfest.
3. Gæði doktorsnáms, tengsl við lög og reglur
Í framangreindum lögum og reglum fyrir Háskóla Íslands er fjallað ítarlega um ýmis formskilyrði framhaldsnáms, s.s. framhaldsnámsnefndir, umsóknarfresti, meðferð umsókna, inntökuskilyrði, einingafjölda, tímalengd og samsetningu náms, tengsl meistara- og doktorsnáms, umsjónarkennara og leiðbeinendur, kröfur til þeirra sem leggja mat á námið og lokaverkefnið, prófdómara og andmælendur, námsmat, skil og frágang lokaverkefna, tengsl við aðra háskóla og lærdómstitla. Þótt með þessu sé sköpuð mikilvæg formleg umgjörð um framhaldsnámið hefur hingaðtil ekki verið skilgreint sérstaklega hvaða almenn viðmið um gæði námsins Háskólinn vill halda í heiðri og hvaða kröfur leiðbeinendur, greinar,[3] skorir og deildir þurfa að uppfylla í þessu skyni. Það er á ábyrgð Háskólans að setja slík almenn viðmið og skilgreina slíkar sérstakar kröfur.[4] Aðgreiningin á milli laga og reglna um Háskólann annars vegar og viðmiða og krafna um gæði hins vegar er þó ekki í öllum tilvikum skýr. Þannig taka lögin, og sérstaklega reglurnar, að nokkru leyti til gæða námsins og eftirfarandi viðmið og kröfur um gæði eru ítarlegri útfærsla á reglunum. Gæðaviðmiðin og -kröfurnar tilgreina ennfremur ýmis skilyrði fyrir doktorsnámi sem ekki er að finna í lögum og reglum um Háskólann.
4. Viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms
Háskóli Íslands sem heild setur sér viðmið og kröfur um gæði doktorsnáms, sem eru kennurum, sérfræðingum, nemendum, greinum, skorum og deildum hans til leiðbeiningar Viðmiðin og kröfurnar eru hluti af gæðakerfi Háskólans og á þeim byggir hann m.a. tilkall sitt til þess að teljast rannsóknaháskóli. Þau eru jafnframt forsenda fyrir gæðamati, sbr. kafla 5 hér að aftan. Lögð er áhersla á að viðmiðin og kröfurnar um gæði doktorsnáms við Háskólann séu í samræmi við það sem gerist í þeim erlendu háskólum sem hann ber sig saman við.
Hér á eftir er gerður greinarmunur á almennum, faglegum og efnislegum viðmiðum og kröfum.
- Almennu viðmiðin eru n.k. rammi sem vísar til alþjóðlega viðurkenndra forsenda um gæði doktorsnáms.[5]
- Faglegu viðmiðin fela í sér lágmarkskröfur um menntun, leiðbeiningarreynslu og rannsóknavirkni kennara og sérfræðinga.
- Efnislegu viðmiðin fela í sér lágmarkskröfur um þá aðstöðu sem leiðbeinendur, greinar, skorir og deildir búa doktorsnemum. Þau lúta að vinnuaðstöðu, aðstöðu til þess að taka þátt í rannsóknum, ráðstefnum og aðild að erlendu samstarfi.
4.1 Almenn viðmið um gæði doktorsnáms
Markmið doktorsnáms við Háskólann er að veita stúdentum þá þekkingu og færni sem nauðsynleg er til að þeir geti stundað sjálfstætt vísindalegar rannsóknir, aflað nýrrar þekkingar og gegnt hagnýtum störfum á innlendum og erlendum vettvangi þar sem krafist er hæfni til að beita vísindalegum aðferðum.
Kröfur um gæði doktorsnáms við Háskóla Íslands skulu vera sambærilegar við það sem gerist í þeim erlendu háskólum sem hann ber sig saman við. Leiðbeinendur, skorir og deildir skulu leitast við að tryggja og viðhalda gæðum námsins, m.a. með því að fylgjast með þróun þess á alþjóðlegum vettvangi.
Doktorsnámið skal fara fram í virku rannsóknaumhverfi í hópi viðurkenndra vísindamanna eða í nánum tengslum við slíkan hóp.
Leitast skal við að laða að doktorsnámi þá nemendur sem eru líklegastir til þess að taka frumkvæði í rannsóknum. Val á doktorsnemum skal byggja á samkeppni sem fram fer á grundvelli jafnréttis og sanngirni.
Áætlun um framvindu doktorsnámsins skal ávallt liggja fyrir í upphafi. Slík áætlun skal vera bæði raunhæf og metnaðarfull. Mikilvægt er að nýta námstímann vel og gæta aðhalds í því skyni að tryggja greiða námsframvindu.
Almennt skal vera ljóst til hvers ætlast er af nemendum sem skrá sig í doktorsnám við Háskólann. Til þeirra skulu gerðar almennar kröfur um virka þátttöku í því vísindasamfélagi sem þeir hafa gerst aðilar að.
Rekstur og kostnaður vegna nemendaverkefna í skor eða deild skal vera ljós þegar í upphafi.
Gera skal doktorsnemum kleift að fylgjast með þróun og tileinka sér nýjungar á fræðasviði sínu og skiptast á upplýsingum og þekkingu við aðra doktorsnema og vísindamenn, m.a. með því að auðvelda þeim eftir föngum að dvelja hluta námstímans við erlenda háskóla eða rannsóknastofnanir og sækja erlendar ráðstefnur á fræðasviði sínu.
Doktorsnemum skal eftir atvikum boðið upp á að annast aðstoðarkennslu og verkefni á vegum greinar, skorar eða deildar.
Doktorsnám skal stuðla að því að nemendur öðlist, auk sérhæfðrar þekkingar á fræðasviði sínu, víðtæka almenna þekkingu, þ.m.t. þekkingu á siðfræði vísinda og þá félagslegu færni sem þeir þurfa að búa yfir í framtíðarstarfi.
Doktorsritgerðir skulu varðar opinberlega. Ritgerðirnar skulu kynntar rækilega, birtar og gerðar aðgengilegar almenningi.
4.2 Faglegar kröfur til leiðbeinenda í doktorsnámi
Leiðbeinandi skal að jafnaði
hafa lokið doktorsprófi á viðkomandi fræðasviði eða sambærilegri menntun;
vera viðurkenndur sérfræðingur á viðkomandi fræðasviði;
hafa birt ritsmíðar sem m.a. tengjast verkefni nemanda, á vettvangi sem gerir strangar fræðilegar kröfur;
hafa sýnt fram á ritvirkni, mælda í rannsóknastigum skv. rannsóknamatskerfi Háskóla Íslands, sem nemur a.m.k. 20 stigum á ári að meðaltali sl. 5 ár;[6]
hafa reynslu af leiðsögn í doktorsnámi eða a.m.k. umtalsverða reynslu af leiðbeiningu í meistaranámi;
hafa umtalsverða reynslu af öflun sértekna frá viðurkenndum rannsóknasjóðum;
hafa umtalsverða reynslu af rannsóknasamstarfi með alþjóðlega viðurkenndum sérfræðingum á viðkomandi fræðasviði utan Háskólans.
4.3 Faglegar kröfur til doktorsnefnda
Þeir sem sitja í doktorsnefndum skulu hafa doktorspróf eða jafngildi þess. Æskilegt er að þeir uppfylli að auki flestar aðrar kröfur sem gerðar eru til leiðbeinenda í doktorsnámi.
4.4 Efnislegar kröfur til greinar, skorar eða deildar í doktorsnámi
Doktorsnemum skal boðið upp á rannsóknar- og vinnuaðstöðu sem er fullnægjandi fyrir verkefni þeirra.
Doktorsnemum skal tryggður reglulegur aðgangur að leiðbeinendum.
Doktorsnám skal vera í tengslum við erlendan háskóla, t.d. þannig að neminn taki hluta námsins við hann eða fulltrúi hans sitji í doktorsnefndinni.
Doktorsnemar skulu eiga þess kost að sitja vísindaráðstefnur og kynna verkefni sín þar.
Doktorsnemum skulu standa til boða reglubundnar málstofur og skipulegur umræðuvettvangur.
Doktorsnemum skal boðið upp á félagsaðstöðu.
5. Ábyrgð og eftirlit með gæðum framhaldsnáms
5.1 Markmið
Markmið gæðaeftirlits með doktorsnámi við Háskóla Íslands er að viðhalda og auka gæði námsins, bæta skipulag þess, stuðla að aukinni ábyrgð leiðbeinenda, námsgreina, skora og deilda og tryggja viðurkenningu og samkeppnishæfni námsins á alþjóðavettvangi.
5.2 Ábyrgð
Leiðbeinendur, skorir og deildir Háskólans bera ábyrgð á því að framangreindum viðmiðum og kröfum um gæði doktorsnáms sé fullnægt.
5.3 Mat, úttektir, vottun, aðlögunartími
Doktorsnám sem þegar er fyrir hendi
Við gildistöku þessara viðmiða og krafna um gæði doktorsnáms við Háskóla Íslands, er gengið út frá því að það doktorsnám sem nú þegar er í boði fullnægi þeim og sé í þeim skilningi vottað.
Eigi síðar en þremur árum frá gildistökunni skal hafa farið fram ytra gæðamat á öllu doktorsnámi við Háskólann á grundvelli framangreindra viðmiða og krafna.
Rektor skipar til þriggja ára í senn þriggja manna úttektarnefnd og tilnefnir formann hennar, sem ber ábyrgð á framkvæmd matsins. Úttektarnefndin starfar samkvæmt erindisbréfi sem rektor setur henni. Úttektarnefndin gefur út á grundvelli þessara viðmiða og krafna leiðbeiningar fyrir sjálfsmat leiðbeinenda, námsgreina, skora eða deilda sem bera ábyrgð á náminu, ákveður hvenær gæðamat skal fara fram, gerir tíma- og verkáætlun fyrir matið, fylgist með framkvæmd þess og fellir úrskurð á grundvelli niðurstöðu úttektarinnar (vottun). Úttektarnefndin kveður til sérfræðinga á viðkomandi fræðasviði sér til ráðuneytis eftir því sem hún telur ástæðu til. Með nefndinni starfar stoðhópur í sameiginlegri stjórnsýslu Háskólans sem hefur það hlutverk að vera henni til aðstoðar, m.a. við öflun nauðsynlegra upplýsinga og gagna.
Mat á einstökum leiðbeinendum fer fram á grundvelli gagna sem liggja fyrir eða leiðbeinendurnir láta úttektarnefndinni í té. Þegar í hlut eiga greinar, skorir eða deildir tilkynnir nefndin þeim hvenær gæðamat fer fram og skipa þær þá sjálfsmatshóp og formann hans. Formaðurinn skipuleggur og ber ábyrgð á sjálfsmatinu og ritun sjálfsmatsskýrslu og er tengiliður við úttektarnefndina. Sjálfsmatsskýrslunni (3-5 bls.) skal lokið innan tveggja mánaða eftir að tilkynning um ytra gæðamat hefur borist. Úttektarnefndin sannreynir inntak sjálfsmatsskýrslunnar, eftir atvikum með vettvangsheimsókn, og leggur rökstutt mat á hana með skriflegri greinargerð innan tveggja mánaða frá því að sjálfsmatsskýrslan berst honum. Áður en úttektarnefndin gengur endanlega frá greinargerð sinni skal hún gefa sjálfsmatshópi kost á að gera skriflegar athugasemdir við efnisatriði hennar. Úttektarnefndin skal taka afstöðu til athugasemda sjálfsmatshóps og ganga síðan frá endanlegri greinargerð. Í greinargerðinni skal koma fram rökstuddur úrskurður um það hvort settum viðmiðum og kröfum um gæði doktorsnáms sé fullnægt og það teljist í þeim skilningi vottað. Ef úttektarnefndin telur annmarka á því að námið fullnægi settum viðmiðum og kröfum um gæði skal viðkomandi leiðbeinandi, grein, skor eða deild innan tveggja mánaða gera grein fyrir því hvernig hún hyggist bregðast við því. Innan tveggja ára þaðan í frá skal úttektarnefndin ganga úr skugga um hvort og hvernig brugðist hefur verið við niðurstöðum ytra matsins. Ef nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að verulegir annmarkar séu á því að námið fullnægi settum viðmiðum og kröfum getur hún úrskurðað að vottun skuli afturkölluð.
Nýtt doktorsnám
Hyggist grein, skor eða deild bjóða upp á doktorsnám eftir gildistöku þessara viðmiða og krafna skal leggja fram umsókn þar sem fram kemur lýsing á fyrirhuguðu námi á sama formi og sjálfsmatsskýrsla ásamt tímaáætlun um. Umsóknin skal metin á sama hátt og á sömu forsendum og að framan greinir. Ef fyrirhugað nám telst ekki fullnægja settum viðmiðum og kröfum um gæði skv. úrskurði ytri matshóps er ekki heimilt að hefja námið fyrr en bætt hefur verið með sannanlegum hætti úr annmörkunum. Áfram er heimilt að leggja fram til varnar doktorsritgerð, sbr. 69.gr. reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 458/2000.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] Samkvæmt skilgreiningu Carnegie-stofnunarinnar í Bandaríkjunum er rannsóknaháskóli (university) háskóli sem útskrifar a.m.k. 10 doktora á a.m.k. þremur fræðasviðum á ári. Við Háskóla Íslands voru skráðir um 110 nemendur í doktorsnám kennsluárið 2003-2004 og er hann eini innlendi háskólinn sem hefur útskrifað doktora. Á árinu 2003 voru þeir 8 talsins frá 4 deildum og er Háskóli Íslands því eini háskólinn á Íslandi sem skv. framansögðu kemst nálægt því að vera rannsóknaháskóli á alþjóðlegan mælikvarða.
[2] Sjá nánar bæklinginn Framhaldsnám við Háskóla Íslands. Áætlun til ársins 2005 og áætlunina Uppbygging Háskóla Íslands - Markmið og aðgerðir 2002-2005.
[3] Með grein er hér átt við fræðigrein eða tiltekið fræðasvið innan skorar eða deildar, þ.e. þegar smærri eining en skor (eða deild) stendur að náminu.
[4] Þetta er í samræmi við samning milli menntamálaráðuneytisins og Háskóla Íslands um kennslu, sem undirritaður var 19. desember 2003, en þar segir: „Á samningstímanum setur H.Í. skýra stefnu um gæði grunnnáms annars vegar og meistara- og doktorsnáms hins vegar. H.Í. þróar áfram aðferðir sem lagðar skulu til grundvallar við mat á gæðum náms og prófgráða. Byggja skal á alþjóðlega viðurkenndum viðmiðunum."
[5] Sérstaklega er höfð hliðsjón af viðmiðum sem sett hafa verið fram af NorFA (Nordisk Forskerutdanningsakademi).
[6] Deildir eru hvattar til að gera frekari kröfur um ritvirkni í samræmi við mismunandi birtingarhefðir, t.d. um fjölda rannsóknastiga og eðli þeirra ritverka sem standa á bak við þau.