Jafnrétti kvenna og karla
Samþykkt á 18. háskólafundi 17. nóvember 2005
Inngangur
Fyrsta jafnréttisáætlun Háskóla Íslands var samþykkt af háskólaráði 19. október 2000. Hún byggði á lögum nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og tók mið af tillögum millifundanefndar háskólaráðs um jafnréttismál frá 16. apríl 1997. Í áætluninni fólst viðurkenning á nauðsyn þess að grípa til sérstakra tímabundinna aðgerða til þess að raunverulegt jafnrétti og jafnstaða kvenna og karla næðist. Nú eins og þá er stefnt að því að kynja- og jafnréttissjónarmið séu samþætt allri starfsemi Háskóla Íslands, s.s. við stjórnun, kennslu og rannsóknir og að jafnrétti kynja verði haft að leiðarljósi við stefnumótun, ákvarðanatöku og áætlanagerð.
Markmið Háskóla Íslands með endurskoðun jafnréttisáætlunar frá 2000-2004 er að tryggja að áfram verði unnið markvisst að jafnréttismálum og jafnri stöðu kynjanna innan háskólasamfélagsins. Litið er á jafnréttisstarf sem lið í gæðaumbótum innan Háskóla Íslands. Með vísan til erindisbréfs jafnréttisnefndar, dags. 12. júní l997, þar sem tiltekið er það hlutverk hennar að sinna jafnréttismálum í víðum skilningi, er hér vakin athygli á nýlegum samþykktum um Stefnu Háskóla Íslands í málefnum fatlaðra (2002) og Stefnu Háskóla Íslands gegn mismunun (2005). Áréttað er að jafnréttisáætlunin sem hér fer á eftir tekur sérstaklega til jafnréttis karla og kvenna.
Á Háskóla Íslands er lögð rík rannsóknarskylda og með gerð jafnréttisáætlunar að þessu sinni er lögð sérstök áhersla á mikilvægi Háskóla Íslands sem vettvang vísinda og rannsókna. Til að vísindastarf Háskóla Íslands standist alþjóðlegan samanburð og nýtist samfélaginu öllu þarf það að endurspegla fjölbreytni sína og brýnt er að bæði karlar og konur hafi jafnan aðgang að menntun, framgangi, rannsóknum og fjármagni. Þess vegna er öllum deildum og stofnunum Háskóla Íslands gert að vinna samkvæmt jafnréttisáætlun þessari, setja sér eigin jafnréttisáætlun og vinna eftir henni.
Framkvæmd, ábyrgð og umfang
Deildarforsetar, skorarformenn, forstöðumenn stofnana, skrifstofustjórar og framkvæmdastjórar stjórnsýslusviða bera ábyrgð á að einstökum ákvæðum jafnréttisáætlunarinnar sé framfylgt en endanleg ábyrgð á jafnréttisstarfinu innan Háskóla Íslands hvílir á yfirstjórn hans þ.e. háskólaráði og rektor.
Jafnréttisnefnd fer með umsjón jafnréttismála í Háskóla Íslands í umboði rektors og háskólaráðs. Nefndin mótar og gerir tillögur um jafnréttisáætlun Háskóla Íslands, fylgist með framgangi hennar og endurskoðar hana reglulega.
Jafnréttisáætlunin tekur til eftirfarandi meginþátta:
I. Að jafna aðstöðu og kjör karla og kvenna innan Háskóla Íslands.
II. Að jafna aðild kynjanna að nefndum, stjórnum og ráðum Háskólans.
III. Að jafna aðstöðu kvenna og karla til náms.
IV. Að samþætta kynja- og jafnréttissjónarmið við alla stefnumótun og áætlanagerð.
Að lokum er sett fram verklag við gerð jafnréttisáætlana deilda og stofnana.
Rétt er að taka fram að sú stefnumörkun um kynferðislega áreitni sem jafnréttisnefnd stóð fyrir á gildistíma síðustu jafnréttisáætlunar á enn við. Í þeirri áætlun er hugtakið áreitni skilgreint. Tiltekin eru úrræði fyrir þolendur og leiðbeint um vinnulag og kæruleiðir, sjá www.jafnretti.hi.is. Áréttað er að kynferðisleg áreitni er ekki liðin í Háskóla Íslands, hvorki meðal nemenda né starfsfólks.
Eftirfylgni og endurskoðun
Mikilvægt er að fram fari faglegt símat á áhrifum jafnréttisáætlunar og jafnréttisstarfs innan Háskóla Íslands og að þær niðurstöður séu kynntar reglulega. Jafnréttisnefnd birtir ár hvert á heimasíðu sinni hvernig og hvenær skuli framfylgja einstökum markmiðum áætlunarinnar. Þar er nánar tilgreint hver beri ábyrgð á framkvæmd einstakra aðgerða og því að markmið jafnréttisáætlunarinnar náist á tilsettum tíma. Áréttað er að til að jafnréttisáætlun skili tilætluðum árangri er nauðsynlegt að þróa skýrari árangursmælikvarða en mögulegt hefur verið hingað til í tengslum við þau markmið sem koma fram í áætluninni. Sú vinna þarf að fara fram á næstu tveimur árum til þess að mælingar verði raunhæfar fyrir gerð jafnréttisáætlunar árið 2009. Til að hrinda þessu í framkvæmd, verður að veita auknu fjármagni til rannsóknar- og þróunarstarfs á sviði jafnréttismála.
I. Að jafna aðstöðu og kjör karla og kvenna
Stjórnendur við Háskóla Íslands skulu tryggja að hvorugu kyninu sé mismunað við úthlutun verkefna svo og við ákvarðanir á starfsaðstæðum. Innan Háskóla Íslands starfar fólk með mismunandi menntun og bakgrunn að margvíslegum störfum. Starfsmenn Háskóla Íslands dreifast á all nokkur stéttarfélög og samningsbundin kjör þeirra og starfsaðstæður eru því mismunandi. Í lok ársins 2004 voru starfsmenn Háskóla Íslands tæplega 900; 45% konur og 55% karlar. Konur eru fleiri í lægra launuðum störfum en körlum fjölgar eftir því sem ofar dregur. Prófessorar voru flestir í hópi fastra kennara við Háskóla Íslands eða 43%, en af þeim voru 87% karlar og 13% konur. Í störfum dósenta voru 67% karlar og 33% konur en 47% karlar og 53% konur í störfum lektora. Í stjórnsýslu Háskóla Íslands eru kynjahlutföllin 73% konur og 27% karlar og gegna flestir æðstu störfum í miðlægri stjórnsýslu skólans.
Aðgerðir:
1. Hvorugu kyninu má mismuna við úthlutun styrkja úr sjóðum Háskóla Íslands. Gera skal úttekt á skiptingu umsókna og úthlutunum úr sjóðum eftir kynjum á gildistíma áætlunarinnar.
2. Hæfnis- og árangurslaun og aðrar ákvarðanir sem hafa áhrif á kjör skulu byggjast á málefnalegum forsendum óháð kyni. Kannað verði hvort nýafstaðið starfsmat í stjórnsýslu Háskóla Íslands hafi skilað tilætluðum árangri við að jafna launamun kynjanna í þeim störfum og hvort ástæða sé til að setja sérstaka áætlun um aukinn hlut kvenna í stjórnunarstörfum.
3. Í auglýsingum á vegum Háskóla Íslands skal gæta jafnræðis og jafnrar virðingar kynjanna, (sbr. 18. gr. laga um jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla). Sé starf auglýst þar sem hallar á annað kynið skal vekja athygli á því markmiði að jafna hlutfall kynjanna á viðkomandi starfsvettvangi.
4. Deildir, stofnanir og stjórnsýslusvið skulu setja sér markmið um að jafna kynjaskiptingu innan starfs- og fræðasviða þar sem hún er ójöfn. Séu tveir eða fleiri umsækjendur um starf jafn hæfir verði valinn umsækjandi af því kyni sem er í minnihluta á umræddu starfs- eða fræðasviði.
II. Að jafna aðild kynjanna að nefndum, stjórnum og ráðum Háskólans
Mikilvægt er að allir, karlar og konur, hafi sömu tækifæri til þátttöku við stjórnun og stefnumótun í Háskóla Íslands. Samkvæmt tölum frá árslokum 2004 voru þrjár konur af 10 fulltrúum í háskólaráði, ein skipuð af menntamálaráðherra og tvær af stúdentaráði en engin kona situr sem fulltrúi fræðasviða. Aðeins tveir af 11 deildarforsetum voru konur og 12% stjórnarformanna í stofnunum Háskóla Íslands. Konur og karlar deila nokkuð jafnt með sér sætum í sex starfsnefndum háskólaráðs en þær eru um helmingur óbreyttra nefndarmanna. Aðeins í einni nefnd, jafnréttisnefnd, gegnir kona formennsku. Þegar tölulegar upplýsingar frá árunum 2000 - 2005 eru skoðaðar kemur í ljós að meira en helmingur dómnefnda sem skipaðar voru að meta hæfi umsækjenda um akademísk störf voru eingöngu skipaðar körlum.
Aðgerðir:
1. Við skipan í nefndir, stjórnir, ráð, vinnuhópa og aðrar stjórnsýslunefndir á vegum Háskóla Íslands og stofnana hans skulu hlutföll kynja vera sem jöfnust og skal ávallt á það minnt þegar óskað er tilnefningar í hlutaðeigandi nefndir, ráð og stjórnir, sbr. 20. grein laga nr. 96 / 2000. Konur eru hvattar til að taka að sér formennsku og sitja í nefndum sem hingað til hafa að mestu leyti verið skipaðar körlum.
2. Skipa skal fulltrúa af báðum kynjum í dómnefndir vegna nýráðninga og framgangs, sbr. 20. grein laga nr. 96 / 2000, einnig þegar allir umsækjendur um tiltekið starf eru af sama kyni.
3. Þegar háskólayfirvöld leita eftir tilnefningu í nefndir, stjórnir og ráð skal tilnefningaraðili halda yfirlit yfir tilnefningar á sínum vegum og tilgreina á víxl konu og karl.
4. Jafnréttisnefnd skal á ári hverju safna gögnum um kynjahlutfall í nefndum, ráðum og stjórnum og koma þeim upplýsingum á framfæri.
III. Að jafna aðstöðu kvenna og karla til náms
Í 26. grein laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla segir að kynjum skuli ekki mismunað í skólum og öðrum uppeldisstofnunum og að þess skuli gætt í námi og kennslu, starfsháttum og daglegri umgengni við nemendur. Kveðið er á um fræðslu um jafnréttismál á öllum skólastigum og að leitast skuli við að draga úr kynskiptu námsvali. Í jafnréttislögunum er enn fremur kveðið á um að í náms- og starfsfræðslu og við ráðgjöf í skólum skuli leitast við að kynna bæði piltum og stúlkum störf sem hingað til hefur verið litið á sem hefðbundin kvenna- og karlastörf.
Aðgerðir:
1. Stuðlað skal að því að fjölga nemendum af því kyni sem er í miklum minnihluta í einstökum deildum og námsleiðum Háskóla Íslands með markvissum aðgerðum. Þetta verði m.a. gert með því að kynning á námsleiðum, námsefni og kennslutilhögun sé þannig að hún höfði til beggja kynja, sbr. 19. grein laga nr. 96 / 2000.
2. Unnið skal að því að staðblær, viðhorf til náms og fyrirkomulag kennslu í einstökum deildum fæli hvorki karla né konur frá því að velja þá námsleið sem hugur þeirra stendur til. 3. Jafnréttisnefnd, í samvinnu við viðkomandi deildir, standi fyrir rannsóknum á:
- ástæðum fyrir rýrum hlut karla í hjúkrunarfræðinámi.
- ástæðum fyrir takmarkaðri aðsókn og aðstæðum kvenna í tilteknum skorum verkfræði- og raunvísindadeilda.
- lítilli aðsókn kvenna, sem útskrifast með framhaldsmenntun á háskólastigi, að akademískum störfum innan tiltekinna deilda Háskóla Íslands.
Jafnframt beiti jafnréttisnefnd sér fyrir því að mennta- og félagsmálayfirvöld rannsaki og beiti sér fyrir aðgerðum vegna kynbundins námsvals á Íslandi og hvers vegna karlar fara síður í háskólanám en konur.
IV. Að samþætta kynja- og jafnréttissjónarmið við alla stefnumótun og áætlanagerð
Með hugtakinu samþætting er átt við að tekið sé mið af kynja- og jafnréttismarkmiðum við alla stefnumótun og ákvarðanatöku. Í samþættingu felst endurskoðun á ríkjandi viðhorfum og starfsaðferðum þar sem þær eiga sinn þátt í að skapa og viðhalda kynbundnum vanda eða mismunun. Markmiðið er að flétta sjónarhorn kynferðis inn í alla stefnumótun og gera konum og körlum kleift að samþætta fjölskyldu- og atvinnulíf. Fræðsla um jafnréttismál til handa stjórnendum er grunnforsenda þess að samþætting verði árangursrík. Sérfræðingar í kynjafræðum gegna lykilhlutverki í slíku ferli.
Aðgerðir:
1. Allar deildir, stofnanir og stjórnsýslusvið Háskóla Íslands skulu samþætta jafnréttissjónarmið inn í starfsemi sína og móta og vinna eftir eigin jafnréttisáætlun sem sé í samræmi við jafnréttisáætlun Háskóla Íslands.
2. Starfsmannastjóri skal, í samráði við skrifstofustjóra deilda, forstöðumenn stofnana og framkvæmdastjóra stjórnsýslusviða tryggja að kyngreindar upplýsingar um aðstöðu og kjör starfsmanna liggi fyrir á heimasíðum deilda, stofnana og stjórnsýslusviða.
3. Fræðsla og ráðgjöf um jafnrétti kynja verði með skipulegum hætti í öllum deildum og sviðum Háskóla Íslands í formi funda, námskeiða og fræðsluefnis. Þjálfa skal ráðgjafa og stjórnendur í meðferð mála er varða kynferðislega áreitni.
4. Við gagnaöflun og annan undirbúning ákvarðana sem áhrif hafa á stöðu kynjanna skal taka mið af þörfum og viðhorfum beggja kynja og greina afleiðingar þeirra með tilliti til jafnréttis.
5. Jafnréttisnefnd standi fyrir:
- úttekt á samþættingu fjölskyldu- og atvinnulífs meðal starfsmanna og stúdenta.
- að dómnefndarferli í heild verði skoðuð með aðferðum samþættingar - allt frá mótun starfsauglýsingar til lokaákvörðunar um ráðningu í starfið.
6. Vinna skal úttekt á stöðu jafnréttismála innan skólans á fjögurra ára fresti, sbr. skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála 1997 - 2002.
Um jafnréttisáætlanir deilda og stofnana
Deildir, stofnanir og stjórnsýslusvið Háskóla Íslands skulu ljúka við gerð jafnréttisáætlana á næstu tveimur árum eða fyrir lok 2007. Þær skulu byggja á jafnréttisáætlun þessari. Mikilvægt er að hver deild/stofnun/stjórnsýslusvið afli tölulegra upplýsinga um jafnréttimál innan síns starfsumhverfis áður en ráðist er í gerð jafnréttisáætlunar. Stuðst verði við gátlista jafnréttisnefndar þar um svo tryggja megi samræmi á milli deilda og stofnana.
1. Jafnréttisáætlanir deilda og stofnana skulu gerðar til þriggja ára í senn. Skipaðir skulu starfshópar innan hverrar deildar/stofnunar/stjórnsýslu-sviðs til að vinna að gerð áætlunarinnar. Ef stofnun hefur færra starfsfólk en 25 má hún sameinast um gerð jafnréttisáætlunar við skyldar stofnanir/deildir. Í jafnréttisáætlun skal m.a. koma fram:
- Greinargerð með tölulegum upplýsingum um stöðu kvenna og karla innan deildar/stofnunar/stjórnsýslusviðs, bæði stúdenta og starfsfólks.
- Markmið jafnréttisáætlunar deildar/stofnunar/stjórnsýslusviðs sem mótuð eru út frá jafnréttisáætlun þessari og þeim upplýsingum sem aflað hefur verið um stöðu kynjanna meðal starfsmanna og nemenda.
- Tímasettum aðgerðum sem standa þarf fyrir til að ná markmiðum áætlunarinnar þar sem gerð er grein fyrir ábyrgð á framkvæmd þeirra og tímaáætlun.
- Ákvarðanir um hvernig jafnréttisáætlunin verður kynnt starfsmönnum og stúdentum.
2. Jafnréttisáætlun skal samþykkt á deildarfundi, af stjórn stofnunar eða yfirmönnum viðkomandi stjórnsýslusviðs.
3. Eftir að jafnréttisáætlun deildar/stofnunar/stjórnsýslusviðs hefur verið samþykkt skal gera jafnréttisnefnd grein fyrir framvindu mála á tveggja ára fresti.